Gidrotexnika inşootlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304-b. — ziyouz.com
Gidrotexnika inşootlari -suv resurslaridan foydalaniş yoki suvning yemiriş ta'siriga qarşi kuraş uçun quriladigan inşootlar. G. i. vazifasi böyiça 2 guruhga —umumiy ahamiyatga ega bölgan va maxsus inşootlarga bölinadi.Umumiy ahamiyatga ega bölgan G. i. tarkibigasuv damlagiç, suv olgiç, suv taşlama va suv rostlagiç inşootlari kiradi. Suv damlagiçlar (töğon, damba) inşootning oldi va orqasida suv bosimi yoki suv sathida farqlar hosil qiladi. Suv olgiç (suv qabul qilgiç) inşootlar suvni manba (daryo, köl, suv ombori va ş. k.)dan kanallarga oqiziş uçun xizmat qiladi. Suv ötkazgiç (vodovod) suvni tegişli joylar (kanal, nov, akveduk, dyuker, quvurlar, gidrotexnika tunellari)ga yönaltiriş maqsadida quriladi; tutaştiruvçi inşootlar (suv tuşirgiç, tezoqar, şovva, kanal rostlagiçlari) G. i. turli qismlarining ravon birlaşişini ta'minlaydi. Suv taşlama inşootlar suv omborlari, kanallar, bosimli havzalardan ortiqça suvni çiqarib yuborişga xizmat qiladi. Çiqarib (taşlab) yuboriladigan suv miqdorini rostlaş uçun suv taşlama inşootlarga zulfinlar örnatiladi. Rostlagiç (yönaltirgiç) inşootlar suv oqimi tabiiy şaroitlarini özgartiriş va yaxşilaşga, özan va qirğoqlarni yuvilib ketişdan, oqiziqlarning töplanib qolişidan, muz ta'siri va b.dan himoya qilişga möljallangan. Maxsus G. i. gidroenergetika (gidroelektr stansiya binolari, bosimli havzalar va ş. k.), suv transporti (kema kutargiç şlyuzlar, pristanlar va b.) inşootlari, meliorativ (magistral va taqsimlovçi kanallar, suvni kerakli balandlikka kötariş uçun nasos stansiyasi, kollektor-drenaj tarmogi, tindirgiç, suv taqsimlagiçlar, suv ölçaş qurilmalari va b.) inşootlar, suv ta'minoti hamda kanalizatsiya inşootlari va b. kiradi. G.i. vazifasiga köra asosiy (töğonlar, bosimli devorlar, suv taşlama, rostlaş inşootlari, tunnellar va b.) va yordamçi inşootlar (muzdan himoya inşootlari, ajratiş devorlari va b.)ga bölinadi. G.i. kapitalligi böyiça 4 darajaga (4darajaga yordamçi inşootlar kiradi) bölinadi. Qabul qilingan kapitallik darajasiga muvofiq G. i.ning mustahkamlik darajasi, ya'ni çidamlilik va barqarorlilik darajasi aniqpanadi, hisobiy maksimal suv sarfi (l/s yoki m'/s), quriliş materiallariga talablar belgilanadi. G.i. boşqa muhandislik inşootlardan doimiy ravişda oqib yoki tinç turgan suv ta'siri ostida bölişi b-n farqlanadi. Suv G.i.ga mexanik (statistik va dinamik yuk, suvning zilzila paytidagi bosimi, filtratsiya bosimi, muz bosimi, oqiziqlarning yemiriş ta'siri va b.), fizik va kimyoviy (materiallarning zanglaşi, gruntdagi tuzlar erişi, katta tezlik va vakuum paydo böladigan kvitatsiya va b.), biologik (öt ösişi va b.) ta'sir ötkazadi. Şu sababli G.i. qurişda maxsus gidrotexnik beton, temir-beton va b. pişiq materiallar qöllaniladi. G.i.dan foydalanişda zamonaviy avtomatika va telemexanika vositalari qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОТЕХНИКА ИНШООТЛАРИ -сув ресурсларидан фойдаланиш ёки сувнинг емириш таъсирига қарши кураш учун қуриладиган иншоотлар. Г. и. вазифаси бўйича 2 гуруҳга —умумий аҳамиятга эга бўлган ва махсус иншоотларга бўлинади.Умумий аҳамиятга эга бўлган Г. и. таркибигасув дамлагич, сув олгич, сув ташлама ва сув ростлагич иншоотлари киради. Сув дамлагичлар (тўғон, дамба) иншоотнинг олди ва орқасида сув босими ёки сув сатҳида фарқлар ҳосил қилади. Сув олгич (сув қабул қилгич) иншоотлар сувни манба (дарё, кўл, сув омбори ва ш. к.)дан каналларга оқизиш учун хизмат қилади. Сув ўтказгич (водовод) сувни тегишли жойлар (канал, нов, акведук, дюкер, қувурлар, гидротехника тунеллари)га йўналтириш мақсадида қурилади; туташтирувчи иншоотлар (сув туширгич, тезоқар, шовва, канал ростлагичлари) Г. и. турли қисмларининг равон бирлашишини таъминлайди. Сув ташлама иншоотлар сув омборлари, каналлар, босимли ҳавзалардан ортиқча сувни чиқариб юборишга хизмат қилади. Чиқариб (ташлаб) юбориладиган сув миқдорини ростлаш учун сув ташлама иншоотларга зулфинлар ўрнатилади. Ростлагич (йўналтиргич) иншоотлар сув оқими табиий шароитларини ўзгартириш ва яхшилашга, ўзан ва қирғоқларни ювилиб кетишдан, оқизиқларнинг тўпланиб қолишидан, муз таъсири ва б.дан ҳимоя қилишга мўлжалланган. Махсус Г. и. гидроэнергетика (гидроэлектр станция бинолари, босимли ҳавзалар ва ш. к.), сув транспорти (кема кутаргич шлюзлар, пристанлар ва б.) иншоотлари, мелиоратив (магистрал ва тақсимловчи каналлар, сувни керакли баландликка кўтариш учун насос станцияси, коллектор-дренаж тармоги, тиндиргич, сув тақсимлагичлар, сув ўлчаш қурилмалари ва б.) иншоотлар, сув таъминоти ҳамда канализация иншоотлари ва б. киради. Г.и. вазифасига кўра асосий (тўғонлар, босимли деворлар, сув ташлама, ростлаш иншоотлари, туннеллар ва б.) ва ёрдамчи иншоотлар (муздан ҳимоя иншоотлари, ажратиш деворлари ва б.)га бўлинади. Г.и. капиталлиги бўйича 4 даражага (4даражага ёрдамчи иншоотлар киради) бўлинади. Қабул қилинган капиталлик даражасига мувофиқ Г. и.нинг мустаҳкамлик даражаси, яъни чидамлилик ва барқарорлилик даражаси аниқпанади, ҳисобий максимал сув сарфи (л/с ёки м’/с), қурилиш материалларига талаблар белгиланади. Г.и. бошқа муҳандислик иншоотлардан доимий равишда оқиб ёки тинч турган сув таъсири остида бўлиши б-н фарқланади. Сув Г.и.га механик (статистик ва динамик юк, сувнинг зилзила пайтидаги босими, фильтрация босими, муз босими, оқизиқларнинг емириш таъсири ва б.), физик ва кимёвий (материалларнинг занглаши, грунтдаги тузлар эриши, катта тезлик ва вакуум пайдо бўладиган квитация ва б.), биологик (ўт ўсиши ва б.) таъсир ўтказади. Шу сабабли Г.и. қуришда махсус гидротехник бетон, темир-бетон ва б. пишиқ материаллар қўлланилади. Г.и.дан фойдаланишда замонавий автоматика ва телемеханика воситалари қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.