Gidrouzel
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 305–306-b. — ziyouz.com
Gidrouzel GIDROUZEL, gidrotexnika inşootlari uzeli —joylaşişi va uyğunlikda işlaş şaroitlari böyiça birlaşgan gidrotexnika inşootlari guruhi. Asosiy vazifasiga köra gidroenergetika (Çirçiq daryosidagi Ğazalkent, Sirdaryodagi Farhod); energetika, suğoriş, suv ta'minoti, baliqçilik xöjaligi uçun daryodan suv olişni ta'minlaydigan suv olgiçlar (Sux daryosidagi Sariqörğon va b.); daryo oqimini tartibga soladigan (Çirçiq daryosidagi Çorvoq, Qoradaryodagi Andijon); suv transporti G. va b. guruhlarga bulinadi. Aksariyat G. bir yöla bir qança suv xujaligi vazifalarini hal qilişni möljallab quriladi (Vaxş daryosidagi Töxtağul —suğoriş, energetika, oqimni tartibga soliş; Amudaryodagi Tuyamöyin — suğoriş, oqimni tartibga soliş). G. past bosimli (töğon oldidagi suv çuqurligi — bosim farqi 15 m dan oşmaydi), örta bosimli (bosim farqi 15—50 m) va yuqori bosimli (bosim farqi 50 m dan yuqori) buladi. Past bosimli G. asosan suv oliş va transport extiyojlariga, toğ daryolarida energetikaga, yuqori va urta bosimli G. esa energetika, irrigatsiya va transport maqsadlariga muljallanadi. G. tarkibiga asosiy va yordamçi inşootlar kiradi. Asosiy inşootlar: zarur bosimni hosil qiluvçi töğon, suv ombori; suv taşlagiç-obpartov (şaxtasimon, sifonli, minorali, tunnelli va b.), bahordagi oşiqça toşqin suvlarni quyi byefga (töğon ortiga) taşlaşga hamda suv omborini böşatiş maqsadida suvni çiqarib yuborişga xizmat qiladi; töğon oldida hosil böluvçi oqiziq çökindilarni yuviş uçun möljallangan qurilmalar; rostlagiç yoki tekislagiç —tösqiç va oqim yönaltirgiç dambalar, tekislaydigan va qirğoqni mustahkamlaydigan inşootlar; asosiy inşootlarni qirğoq b-n yoki konstruksiyalarning ayrim elementlarini özaro boğlaydigan birlaştiruvçi inşootlar (tutaş dambalar, tirgaklar, bölgiç ustunlar va b.); yuqori byefdan muz parçalarini çiqarib taşlaydigan, muhim qismlarini muz bosimidan va muz parçalarining tiqilib qolişidan saqlaydigan muzdan saqdagiç yoki muz tösgiçlar; maxsus inşootlar (GES, kema şlyuzlari, baliq ötkazgiçlar va b.) Yordamçi inşootlarga ma'muriyxöjalik binolari, yöllar, vodoprovod va ş. k. kommunikatsiyalar kiradi. G. asosiy inşootlarining mutanosib joylaştirilişi suv xöjaligi maqsadlariga qulay bölişi (suvni qulay va muntazam ötkazişi, inşootlarning özaro muvofiqligini ta'minlaşi) kerak. Ayni paytda G. estetik talablarga ham javob berişi lozim. Örta Osiyodagi G.ning köpçiligi at-rofidagi tabiat b-n uzviy boğlangan me'moriy majmuani taşkil etadi (mas, Zarafşon daryosidagi Oqdaryo-Qoradaryo, Isfayramsoydagi Polmon, Norin daryosidagi Uçqörğon, Qoradaryodagi Kuyganyor va b. G.lar). Suğorma dehqonçilik şaroitlarida suv taqsimoti va suv resurslaridan samarali foydalanişda G.ning ahamiyati katta. Toşqinlar, muzlik va qorliklarning tez erişi, yoğinlar davrida suv G.ning suv omborida yiğiladi. Töplangan suv daryolarda suv kamayib, ekinlarni suğoriş davom etayotgan davrda kanallarga beriladi. Suv kamçil yillarda G.lar suv omborlari b-n birga uzluksiz suğorişni ta'minlaydi. Maşarip Baqoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОУЗЕЛ, гидротехника иншоотлари узели —жойлашиши ва уйғунликда ишлаш шароитлари бўйича бирлашган гидротехника иншоотлари гуруҳи. Асосий вазифасига кўра гидроэнергетика (Чирчиқ дарёсидаги Ғазалкент, Сирдарёдаги Фарҳод); энергетика, суғориш, сув таъминоти, балиқчилик хўжалиги учун дарёдан сув олишни таъминлайдиган сув олгичлар (Сух дарёсидаги Сариқўрғон ва б.); дарё оқимини тартибга соладиган (Чирчиқ дарёсидаги Чорвоқ, Қорадарёдаги Андижон); сув транспорти Г. ва б. гуруҳларга булинади. Аксарият Г. бир йўла бир қанча сув хужалиги вазифаларини ҳал қилишни мўлжаллаб қурилади (Вахш дарёсидаги Тўхтағул —суғориш, энергетика, оқимни тартибга солиш; Амударёдаги Туямўйин — суғориш, оқимни тартибга солиш). Г. паст босимли (тўғон олдидаги сув чуқурлиги — босим фарқи 15 м дан ошмайди), ўрта босимли (босим фарқи 15—50 м) ва юқори босимли (босим фарқи 50 м дан юқори) булади. Паст босимли Г. асосан сув олиш ва транспорт эхтиёжларига, тоғ дарёларида энергетикага, юқори ва урта босимли Г. эса энергетика, ирригация ва транспорт мақсадларига мулжалланади. Г. таркибига асосий ва ёрдамчи иншоотлар киради. Асосий иншоотлар: зарур босимни ҳосил қилувчи тўғон, сув омбори; сув ташлагич-обпартов (шахтасимон, сифонли, минорали, туннелли ва б.), баҳордаги ошиқча тошқин сувларни қуйи бьефга (тўғон ортига) ташлашга ҳамда сув омборини бўшатиш мақсадида сувни чиқариб юборишга хизмат қилади; тўғон олдида ҳосил бўлувчи оқизиқ чўкиндиларни ювиш учун мўлжалланган қурилмалар; ростлагич ёки текислагич —тўсқич ва оқим йўналтиргич дамбалар, текислайдиган ва қирғоқни мустаҳкамлайдиган иншоотлар; асосий иншоотларни қирғоқ б-н ёки конструкцияларнинг айрим элементларини ўзаро боғлайдиган бирлаштирувчи иншоотлар (туташ дамбалар, тиргаклар, бўлгич устунлар ва б.); юқори бьефдан муз парчаларини чиқариб ташлайдиган, муҳим қисмларини муз босимидан ва муз парчаларининг тиқилиб қолишидан сақлайдиган муздан сақдагич ёки муз тўсгичлар; махсус иншоотлар (ГЭС, кема шлюзлари, балиқ ўтказгичлар ва б.) Ёрдамчи иншоотларга маъмурийхўжалик бинолари, йўллар, водопровод ва ш. к. коммуникациялар киради. Г. асосий иншоотларининг мутаносиб жойлаштирилиши сув хўжалиги мақсадларига қулай бўлиши (сувни қулай ва мунтазам ўтказиши, иншоотларнинг ўзаро мувофиқлигини таъминлаши) керак. Айни пайтда Г. эстетик талабларга ҳам жавоб бериши лозим. Ўрта Осиёдаги Г.нинг кўпчилиги ат-рофидаги табиат б-н узвий боғланган меъморий мажмуани ташкил этади (мас, Зарафшон дарёсидаги Оқдарё-Қорадарё, Исфайрамсойдаги Полмон, Норин дарёсидаги Учқўрғон, Қорадарёдаги Куйганёр ва б. Г.лар). Суғорма деҳқончилик шароитларида сув тақсимоти ва сув ресурсларидан самарали фойдаланишда Г.нинг аҳамияти катта. Тошқинлар, музлик ва қорликларнинг тез эриши, ёғинлар даврида сув Г.нинг сув омборида йиғилади. Тўпланган сув дарёларда сув камайиб, экинларни суғориш давом этаётган даврда каналларга берилади. Сув камчил йилларда Г.лар сув омборлари б-н бирга узлуксиз суғоришни таъминлайди. Машарип Бақоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.