Gigiyena
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–268-b. — ziyouz.com
Gigiyena (yun. hygieinos — soğlom) — tibbiyotning bir sohasi; kişilar soğliğiga turmuş va mehnat şaroitlari ta'sirini örganadi hamda kasalliklarning oddini oliş, yaşaş uçun eng qulay şaroit yaratiş, soğliqni saqlaş va umrni uzaytiriş çora-tadbirlarini işlab çiqadi. G.ning bir neça sohalari bor. Aviatsion G., harbiy G., mehnat G. si, bolalar va ösmirlar G.si (maktab G.si), şaxsiy G., ijtimoiy G., ovqatlaniş G.si, radiatsion G. va h.k. G. fiziologiya, patofiziologiya, epidemiologiya, toksikologiya, fizika, kimyo, şuningdek ijtimoiy-iqtisodiy fanlar b-n çambarças boğlangan, çun-ki tabiiy omillar b-n birga jamiyatning iktisodiy ahvoli ham kişi soğliğiga ta'sir etadi. Ehtiyot va kundalik sanitariya nazorati asoslarini ilmiy asosda işlab çiqiş, kişilarning yaşaş va işlaş şaroiti hamda dam olişini soğlomlaştiriş böyiça sanitariya tadbirlarini asoslab beriş, bolalar va ösmirlar soğliğini saqpaş, sanitariya qonun-qoidalarini işlab çiqiş, oziq-ovqat mahsulotlari va uy-rözğor buyumlari sifatini sanitariya ekspertizasidan ötkazişda qatnaşiş G.ning vazifasidir. Soğliqni saqlaş va kasalliklarning oldini oliş, unumli iş qobiliyatini ta'minlaş va umrni uzaytiriş uçun qulay şaroit yaratiş maqsadida turar joylar va i. ç. korxonalari havosi, suv, oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-keçak va poyabzallarning gigiyenik normativlarini işlab çiqiş zamonaviy G.ning eng muhim vazifalaridan biridir. G.ning amaliy tomonini maxsus bölim — sanitariya taşkil etadi. Gigiyenik tadqiqrtlarda taşqi muhit (havo, suv, tuproq), oziq-ovqat mahsulotlari, quriliş materiallari, kiyim-keçak va poyabzallarni fizik-kimyoviy jihatdan örganiş usullari, sanitariya statistikasidan foydalangan holda bakteriologik, biokimyoviy, klinik va demografik tekşiriş usullari qöllaniladi. G. eng qad. fanlardan. Kdd. Hindiston qonunlari majmuasida kiyim-keçakni almaştiriş, teri va tişni parvariş qiliş, ösimliklardan tayyorlangan ovqatlar yeyiş zarur deb körsatilar, ovqatga ruju qiliş taqiqlanar edi. Misrda aholi yaşaydigan joylarni soğlomlaştiriş uçun sanitariya tadbirlari amalga oşirilgan. Qad. Xorazm atrofidagi yirik obod şaharlarda hammomlar, toza suv olinadigan inşootlar bölgan. Qad. yunonlar şaxsiy G.ga qat'iy amal qilişgan. Gippokrat havo, iqlim va suvni odam soğliğiga ta'sir etadigan muhim omillar deb atagan. Abu Ali ibn Sinoning gigiyenaga doir fikrlari, soğliqni saqdaş qoidalari köp asrlar mobaynida amaliy qöllanma bölib keldi; u havo va suv orqali tarqalib, kasallikka sabab böladigan qandaydir jonivorlar bor, deb faraz qilgan, suvni qaynatiş yoki filtrlaş kerak, degan talab esa ana şu farazga asoslangan. G. fani oldiga qöyilgan vazifa va talablarning ortişi, gigiyenik tekşiriş usullarining murakkablaşişi G. sohalarining mustaqil fan sifatida ajralib çiqişiga olib keldi. Ilmiy G. 19-a.ning 2-yarmidan rivojlana boşladi. Dastlab maktab G.si (hoz. bolalar va ösmirlar G.si), kom-munal G., ovqatlaniş G.si va ijtimoiy G. maydonga keddi. Ionlaştiruvçi nurlar (radiatsiya)dan işlab çiqariş, q.h. va tibbiyotda keng foydalaniş xizmatçilarni radiatsiyadan saqlaş va aholini nurlaniş xavfidan muhofaza qiliş tadbirlarini işlab çiqiş muammosini vujudga keltirdi. Bu masalalar b-n radiatsion gigiyena şuğullanadi. Özbekistonda gigiyena fanining rivoji S N. Bobojonov, A. 3. Zoxdsov, Ğ. M. Mahkamov, Q. S. Zoirov, R. U. Ubaydullayev, Ğ. N. Nazirov, N. L. Romançenko kabi olimlar nomi b-n boğliq. Hoz. kommunal gigiyena sohasida T. I. Iskandarov, Ş. T. Otaboyev, M. T. Tohirov, N. S. Tojiboyeva, I. I. Ilinskiy, A. H. Komiljonov, I. A. Usmonovlar; mehnat gigiyenasi sohasida N. M. Demidenko, O. I. Ishoqov, O. R. Azizxöjayev; umumiy gigiyena böyiça L. A. Panomareva, Ş. T. Iskandarova; oziq-ovqat gigiyenasi sohasida N. Q. Boboxöjayev, B. A. Dösçonov, Ş. S Bahriddinov, A. S Xudoyberdiyev; bolalar va ösmirlar gigiyenasi böyiça S. S. Solixöjayev, M. N. Ismoilov, G. T. Şayxova, R. X. Xolmetov; zaharli kimyoviy moddalar gigiyenasi va toksikologiyasi böyiça G. T. Iskandarova, A. U. Sodiqovlar; ijtimoiy gigiyena sohasida D. A. Asadov, N. M. Mahmudova, A. S. Bobojonov, T. U. Oripova, Ş. Ş. Şovahobov, U. Karimov, B. M. Mamatqulov va b. i.t. işlari olib boradi. Özbekistonda Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari i.t. in-tida, tibbiyot in-tlari hamda Toşkent Vraçlar malakasini oşiriş in-tining G. kafedralarida G.ning turli sohalari böyiça tadqiqot işlari olib boriladi. Ad.: Mahmudova N. M., Ijtimoiy gigiyenadan qöllanma, T., 1993; Otaboyev Ş. T., Iskanderov T. I., Kommunal gigiyena, T., 1993. Tölqin Iskandarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИГИЕНА (юн. hygieinos — соғлом) — тиббиётнинг бир соҳаси; кишилар соғлиғига турмуш ва меҳнат шароитлари таъсирини ўрганади ҳамда касалликларнинг оддини олиш, яшаш учун энг қулай шароит яратиш, соғлиқни сақлаш ва умрни узайтириш чора-тадбирларини ишлаб чиқади. Г.нинг бир неча соҳалари бор. Авиацион Г., ҳарбий Г., меҳнат Г. си, болалар ва ўсмирлар Г.си (мактаб Г.си), шахсий Г., ижтимоий Г., овқатланиш Г.си, радиацион Г. ва ҳ.к. Г. физиология, патофизиология, эпидемиология, токсикология, физика, кимё, шунингдек ижтимоий-иқтисодий фанлар б-н чамбарчас боғланган, чун-ки табиий омиллар б-н бирга жамиятнинг иктисодий аҳволи ҳам киши соғлиғига таъсир этади. Эҳтиёт ва кундалик санитария назорати асосларини илмий асосда ишлаб чиқиш, кишиларнинг яшаш ва ишлаш шароити ҳамда дам олишини соғломлаштириш бўйича санитария тадбирларини асослаб бериш, болалар ва ўсмирлар соғлиғини сақпаш, санитария қонун-қоидаларини ишлаб чиқиш, озиқ-овқат маҳсулотлари ва уй-рўзғор буюмлари сифатини санитария экспертизасидан ўтказишда қатнашиш Г.нинг вазифасидир. Соғлиқни сақлаш ва касалликларнинг олдини олиш, унумли иш қобилиятини таъминлаш ва умрни узайтириш учун қулай шароит яратиш мақсадида турар жойлар ва и. ч. корхоналари ҳавоси, сув, озиқ-овқат маҳсулотлари, кийим-кечак ва пойабзалларнинг гигиеник нормативларини ишлаб чиқиш замонавий Г.нинг энг муҳим вазифаларидан биридир. Г.нинг амалий томонини махсус бўлим — санитария ташкил этади. Гигиеник тадқиқртларда ташқи муҳит (ҳаво, сув, тупроқ), озиқ-овқат маҳсулотлари, қурилиш материаллари, кийим-кечак ва пойабзалларни физик-кимёвий жиҳатдан ўрганиш усуллари, санитария статистикасидан фойдаланган ҳолда бактериологик, биокимёвий, клиник ва демографик текшириш усуллари қўлланилади. Г. энг қад. фанлардан. Кдд. Ҳиндистон қонунлари мажмуасида кийим-кечакни алмаштириш, тери ва тишни парвариш қилиш, ўсимликлардан тайёрланган овқатлар ейиш зарур деб кўрсатилар, овқатга ружу қилиш тақиқланар эди. Мисрда аҳоли яшайдиган жойларни соғломлаштириш учун санитария тадбирлари амалга оширилган. Қад. Хоразм атрофидаги йирик обод шаҳарларда ҳаммомлар, тоза сув олинадиган иншоотлар бўлган. Қад. юнонлар шахсий Г.га қатъий амал қилишган. Гиппократ ҳаво, иқлим ва сувни одам соғлиғига таъсир этадиган муҳим омиллар деб атаган. Абу Али ибн Синонинг гигиенага доир фикрлари, соғлиқни сақдаш қоидалари кўп асрлар мобайнида амалий қўлланма бўлиб келди; у ҳаво ва сув орқали тарқалиб, касалликка сабаб бўладиган қандайдир жониворлар бор, деб фараз қилган, сувни қайнатиш ёки фильтрлаш керак, деган талаб эса ана шу фаразга асосланган. Г. фани олдига қўйилган вазифа ва талабларнинг ортиши, гигиеник текшириш усулларининг мураккаблашиши Г. соҳаларининг мустақил фан сифатида ажралиб чиқишига олиб келди. Илмий Г. 19-а.нинг 2-ярмидан ривожлана бошлади. Дастлаб мактаб Г.си (ҳоз. болалар ва ўсмирлар Г.си), ком-мунал Г., овқатланиш Г.си ва ижтимоий Г. майдонга кедди. Ионлаштирувчи нурлар (радиация)дан ишлаб чиқариш, қ.ҳ. ва тиббиётда кенг фойдаланиш хизматчиларни радиациядан сақлаш ва аҳолини нурланиш хавфидан муҳофаза қилиш тадбирларини ишлаб чиқиш муаммосини вужудга келтирди. Бу масалалар б-н радиацион гигиена шуғулланади. Ўзбекистонда гигиена фанининг ривожи С Н. Бобожонов, А. 3. Зохдцов, Ғ. М. Маҳкамов, Қ. С. Зоиров, Р. У. Убайдуллаев, Ғ. Н. Назиров, Н. Л. Романченко каби олимлар номи б-н боғлиқ. Ҳоз. коммунал гигиена соҳасида Т. И. Искандаров, Ш. Т. Отабоев, М. Т. Тоҳиров, Н. С. Тожибоева, И. И. Ильинский, А. Ҳ. Комилжонов, И. А. Усмоновлар; меҳнат гигиенаси соҳасида Н. М. Демиденко, О. И. Исҳоқов, О. Р. Азизхўжаев; умумий гигиена бўйича Л. А. Паномарева, Ш. Т. Искандарова; озиқ-овқат гигиенаси соҳасида Н. Қ. Бобохўжаев, Б. А. Дўсчонов, Ш. С Баҳриддинов, А. С Худойбердиев; болалар ва ўсмирлар гигиенаси бўйича С. С. Солихўжаев, М. Н. Исмоилов, Г. Т. Шайхова, Р. X. Холметов; заҳарли кимёвий моддалар гигиенаси ва токсикологияси бўйича Г. Т. Искандарова, А. У. Содиқовлар; ижтимоий гигиена соҳасида Д. А. Асадов, Н. М. Маҳмудова, А. С. Бобожонов, Т. У. Орипова, Ш. Ш. Шоваҳобов, У. Каримов, Б. М. Маматқулов ва б. и.т. ишлари олиб боради. Ўзбекистонда Санитария, гигиена ва касб касалликлари и.т. ин-тида, тиббиёт ин-тлари ҳамда Тошкент Врачлар малакасини ошириш ин-тининг Г. кафедраларида Г.нинг турли соҳалари бўйича тадқиқот ишлари олиб борилади. Ад.: Маҳмудова Н. М., Ижтимоий гигиенадан қўлланма, Т., 1993; Отабоев Ш. Т., Искандеров Т. И., Коммунал гигиена, Т., 1993. Тўлқин Искандаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.