Ğijjak

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–31-b. — ziyouz.com

Ğijjak — torlikamonli musiqa çolğusi. Özbek, tojik, uyğur, qoraqalpoq, turkmanlarda hamda kamon. kemança nomi bilan ozarbayjon, arman, gruzin, eron, turk va b. Şarq xalqlarida keng tarqalgan. Örta asr musiqa risolalarida bayon etilgan rivoyatlarga köra uni (ğipçak nomi b-n) Forobiy yaratgan, Ibn Sino dastlabki 2 torini kvartaga soxtagan, Qulmuhammad Udiy esa Ğ.ka 3- tor-

ni qöşgan. Ungaça 2 simli Ğ.da ipakdan eşilgan yoki simli aks-sado beruvçi torlar soni 8—11 tagaça bölgan. Ğ.ning yumaloq çömiçsimon kosasi oldin qovoq, kokos yonğoğidan, hozirda yoğoç (tut, yonğoq) ğölaçasidan öyib yasaladi va kosasi oğziga teri yoki pufak tortiladi. Parda-siz dastasining bir uçiga quloqlar örnatiladi, bir uçi esa kosaxona ustiga joylaşadi. Dasta bilan kosaxonaning umumiy uz. 550—900 mm atro-fida. Hozirda Ğ.ning torlar soni 3—4 bölib, kvarta-kvintaga sozlanadi. Ular dastaning yuqori qismida joylaşgan şayton xarak va kosaxona ustidagi xarakka yotqiziladi. Umumiy diapazoni 4 oktavadan ortiq. Ğ.ning inson ovoziga yaqin, nozik va dardli tovuşi, qoçirimlarga boy, xonaqoiy ijro uslubi tufayli milliy mumtoz musiqa ansambllarida asosiy örin tutadi. Navoiyning «Majolis un-nafois» asarida aytilişiça, Ğ.ni çala biliş barça saroy sozan dalari uçun şart bölgan. Örta asrda Alijon Ğijjakiy, Xöja Özbek Ğij-jakiy kabi san'atkorlar maşhur bölgan.

Özbekistonda Ğ. Ijroçiligining öziga xos uslublari, asosan, Andijon, Buxoro va Xorazm an'anaviy maktablari orqali namoyon bölgan. Farğona vodiysi hofizlik san'ati hamda surnay ijroçilik an'analari ta'sirida şakllangan Andijon maktabi (T.Jalilov, Ğ.Hojikulov, E.Röziboyev, Yu.Yusupov va b.) mayda urğu (aksent)lar, kuy tuzilmalarini uzmasdan çaliş yöllari, surnayga xos qoçirimlar singdirilganligi b-n ajralib turadi. K. Jabborov, Ğ.Toşmatov, M.Niyozov, M.Muhammedov ijrosida «Surnay Iroği», «Öyin Munojoti», «Dugohi Husayniy» h a m d a «Kezarman» (Ğ.Toşma-tov), «Gul mavsumi» rov) kabi Ğ. kuylari maşhur. Mahalliy musiqa an'analari (ay-niqsa, Şaşmaqom yöllari) negi-zida qaror topgan Buxoro maktabiga Ğ.ning xuddi titrayot-gan kamonni yurğizib sadolanişi, har bir pardani özida tölqinlatib (tebraniş) tezlaşişi xos. Buxoro Ğ.çilik maktabi namo-yandalaridan Haydarqul Qorovulbegi (Buxoro amirlari saroylarida xizmat qilgan), 20-a. da Aminjon ismatov, Samo Vohidov, Hikmat Ne'matov, Ölmas Rasulovpar ijrosida «Surnay Iroği», «Bahri tavil», «Kamon ufari», «Zulayho», «Noz» (Ö.Rasulov) kabi namunalari ommalaşgan. Xorazm maktabi ijro uslubi şiddat, kamonni urgu bilan tortiş, ayni paytda yumşoq tölqinlatiş bilan ajralib turadi. Mazkur maktab vakillaridan Patak-ğijjakçi (maşhur Suyav-baxşi das~ tasida faoliyat körsatgan, 19-a.), Abdulla Mijana, Matyoqub Xarra-tov, Ollanazar Hasanov, Hasanboy Atayevlar talqinida Xorazm maqomla-/şning çolğu yöllari, surnay yöllari, şuningdek, «Aliqambar», «Qalabandi», «Xarrotiy» (M.Xarra-tov), «Geç polvon» singari kuylar maşhur.

Ğ. yakkanavoz çolğu, ayni paytda jörnavoz soz sifatida ham keng qöllanilmoqda. Turkman, qoraqalpoq, xorazm baxşilari (mas, R.Murodov), Andijonda T.Jalilov, Ğ.Hojiqulov, S.Töxtasinovlar öziga xos jörnavozlik yöllarini yaratişgan, 1970 y. lardan boşlab Ğ.ni yakkanavoz va milliy çolğu ansambli tarkibida alohida körsatiş, unda öziga xos kuy tuzilmalarini badiha tarzida çaliş usullari Abduhoşim Ismoilov, A.Da-dayev va b. ijrosida ommalaşgan. zamonaviy texnika vositalari (piitsikato, qisqa çözimli tovuşlarni işlatiş yöllari) keng kirib kelib. polifoniya va polimonodiya xususiyatlaridan foydalanilmoqda.

Ğ.ning kosaxonasi ustidagi teri sovuq, nam şaroitida çökib keti-şi, ingiçka simlarining ovozi noqisligi tufayli Özbekiston (ayniq-sa. Andijon)da 19-a. oxiridan Ğ. örniga an'anaviy ansambllar tarkibida skripka işlatila boşladi. 1940-y.larda Ğ.ning özbek xalq çol-ğulari orkestrida işlatiladigan alt, bas va kontrabas turlari yaratilgan. Mazkur orkestrlar tarkibida Ğ.çilar guruhi xuddi simfonik orkestrdagi kamonli sozlar guruhi (skripka, alt, violonçel, kontrabas) kabi yetakçilik qiladi. Hozir xalq çolğu orkestrida Ğ.—bas örniga qöbiz-bas (yoki violonçel), Ğ.—kontrabas örniga — kontrabasning özi işlatiladi.

Ad.: Karomatov F., Uzbekskaya instrumentalnaya muzmka. T., 1972: Vmzgo T., Muzmkalnme instrument! Sredney Azii, M., 1980; To ş muha me dov M., Ğijjak darsligi, T, 2005.

Ölmas Rasulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒИЖЖАК — торликамонли мусиқа чолғуси. Ўзбек, тожик, уйғур, қорақалпоқ, туркманларда ҳамда камон. кеманча номи билан озарбайжон, арман, грузин, эрон, турк ва б. Шарқ халқларида кенг тарқалган. Ўрта аср мусиқа рисолаларида баён этилган ривоятларга кўра уни (ғипчак номи б-н) Форобий яратган, Ибн Сино дастлабки 2 торини квартага сохтаган, Қулмуҳаммад Удий эса Ғ.ка 3- тор-

ни қўшган. Унгача 2 симли Ғ.да ипакдан эшилган ёки симли акс-садо берувчи торлар сони 8—11 тагача бўлган. Ғ.нинг юмалоқ чўмичсимон косаси олдин қовоқ, кокос ёнғоғидан, ҳозирда ёғоч (тут, ёнғоқ) ғўлачасидан ўйиб ясалади ва косаси оғзига тери ёки пуфак тортилади. Парда-сиз дастасининг бир учига қулоқлар ўрнатилади, бир учи эса косахона устига жойлашади. Даста билан косахонанинг умумий уз. 550—900 мм атро-фида. Ҳозирда Ғ.нинг торлар сони 3—4 бўлиб, кварта-квинтага созланади. Улар дастанинг юқори қисмида жойлашган шайтон харак ва косахона устидаги харакка ётқизилади. Умумий диапазони 4 октавадан ортиқ. Ғ.нинг инсон овозига яқин, нозик ва дардли товуши, қочиримларга бой, хонақоий ижро услуби туфайли миллий мумтоз мусиқа ансамблларида асосий ўрин тутади. Навоийнинг «Мажолис ун-нафоис» асарида айтилишича, Ғ.ни чала билиш барча сарой созан далари учун шарт бўлган. Ўрта асрда Алижон Ғижжакий, Хўжа Ўзбек Ғиж-жакий каби санъаткорлар машҳур бўлган.

Ўзбекистонда Ғ. Ижрочилигининг ўзига хос услублари, асосан, Андижон, Бухоро ва Хоразм анъанавий мактаблари орқали намоён бўлган. Фарғона водийси ҳофизлик санъати ҳамда сурнай ижрочилик анъаналари таъсирида шаклланган Андижон мактаби (Т.Жалилов, Ғ.Ҳожикулов, Э.Рўзибоев, Ю.Юсупов ва б.) майда урғу (акцент)лар, куй тузилмаларини узмасдан чалиш йўллари, сурнайга хос қочиримлар сингдирилганлиги б-н ажралиб туради. К. Жабборов, Ғ.Тошматов, М.Ниёзов, М.Муҳаммедов ижросида «Сурнай Ироғи», «Ўйин Муножоти», «Дугоҳи Ҳусайний» ҳ а м д а «Кезарман» (Ғ.Тошма-тов), «Гул мавсуми» ров) каби Ғ. куйлари машҳур. Маҳаллий мусиқа анъаналари (ай-ниқса, Шашмақом йўллари) неги-зида қарор топган Бухоро мактабига Ғ.нинг худди титраёт-ган камонни юрғизиб садоланиши, ҳар бир пардани ўзида тўлқинлатиб (тебраниш) тезлашиши хос. Бухоро Ғ.чилик мактаби намо-яндаларидан Ҳайдарқул Қоровулбеги (Бухоро амирлари саройларида хизмат қилган), 20-а. да Аминжон исматов, Само Воҳидов, Ҳикмат Неъматов, Ўлмас Расуловпар ижросида «Сурнай Ироғи», «Баҳри тавил», «Камон уфари», «Зулайҳо», «Ноз» (Ў.Расулов) каби намуналари оммалашган. Хоразм мактаби ижро услуби шиддат, камонни ургу билан тортиш, айни пайтда юмшоқ тўлқинлатиш билан ажралиб туради. Мазкур мактаб вакилларидан Патак-ғижжакчи (машҳур Суяв-бахши дас~ тасида фаолият кўрсатган, 19-а.), Абдулла Мижана, Матёқуб Харра-тов, Олланазар Ҳасанов, Ҳасанбой Атаевлар талқинида Хоразм мақомла-/шнинг чолғу йўллари, сурнай йўллари, шунингдек, «Алиқамбар», «Қалабанди», «Харротий» (М.Харра-тов), «Геч полвон» сингари куйлар машҳур.

Ғ. якканавоз чолғу, айни пайтда жўрнавоз соз сифатида ҳам кенг қўлланилмоқда. Туркман, қорақалпоқ, хоразм бахшилари (мас, Р.Муродов), Андижонда Т.Жалилов, Ғ.Ҳожиқулов, С.Тўхтасиновлар ўзига хос жўрнавозлик йўлларини яратишган, 1970 й. лардан бошлаб Ғ.ни якканавоз ва миллий чолғу ансамбли таркибида алоҳида кўрсатиш, унда ўзига хос куй тузилмаларини бадиҳа тарзида чалиш усуллари Абдуҳошим Исмоилов, А.Да-даев ва б. ижросида оммалашган. замонавий техника воситалари (пиицикато, қисқа чўзимли товушларни ишлатиш йўллари) кенг кириб келиб. полифония ва полимонодия хусусиятларидан фойдаланилмоқда.

Ғ.нинг косахонаси устидаги тери совуқ, нам шароитида чўкиб кети-ши, ингичка симларининг овози ноқислиги туфайли Ўзбекистон (айниқ-са. Андижон)да 19-а. охиридан Ғ. ўрнига анъанавий ансамбллар таркибида скрипка ишлатила бошлади. 1940-й.ларда Ғ.нинг ўзбек халқ чол-ғулари оркестрида ишлатиладиган альт, бас ва контрабас турлари яратилган. Мазкур оркестрлар таркибида Ғ.чилар гуруҳи худди симфоник оркестрдаги камонли созлар гуруҳи (скрипка, альт, виолончель, контрабас) каби етакчилик қилади. Ҳозир халқ чолғу оркестрида Ғ.—бас ўрнига қўбиз-бас (ёки виолончель), Ғ.—контрабас ўрнига — контрабаснинг ўзи ишлатилади.

Ад.: Кароматов Ф., Узбекская инструментальная музмка. Т., 1972: Вмзго Т., Музмкальнме инструменть! Средней Азии, М., 1980; То ш муҳа ме дов М., Ғижжак дарслиги, Т, 2005.

Ўлмас Расулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.