Gipertoniya kasalligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 333–334-b. — ziyouz.com
Gipertoniya kasalligi GIPERTONIYA KASALLIGI, birlamçi (essensial) arterial gipertoniya, idiopatik arterial gipertoniya — odamlarda köp uçraydigan (75% gaça) arterial qon bosimining oşişi. Sabablari: turli ötkir yoki surunkali ruhiy (emotsional) iztiroblar, irsiy yoki kasbiy omillar, ovqatlaniş tartibiga rioya qilmaslik va b. G.k. klinik keçişiga qarab ikki xil böladi: 1) sokin, uzoq muddat davom etadigan va 2) şiddatli, tez rivojlanadigan va qisqa vaqt içida boş miya, buyrak yetişmovçiligi hamda körişning keskin pasayişiga olib keladigan şakl. Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti tomonidan 1978 y.da qabul qilingan G.k.ning tasnifi quyidagi bosqiçlardan iborat: I bosqiç qon bosimi oşişining körsatkiçi 140/90 mm simob ustunidan yuqori bölib (mas, 150—180/90-* 105) markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir va buyrak sistemasining zararlanişi belgilarisiz keçadi, uzoq muddat davom etmaydi va bemor iztirobdan qutilgandan söng hamda qon bosimini tuşiruvçi, tinçlantiruvçi dorilar içilgandan va organizmga ma'lum muddat dam berilgandan keyin uning ahvoli yaxşilanadi va arterial bosim körsatkiçlari tez orada mö'tadillaşadi. II bosqiçda arterial bosimning sistolik körsatkiçi 160—179 mm simob ustuniga, diastolik körsatkiç esa 100—109 mm simob ustuniga teng bölişi va undan ham yuqoriga kötarilişi mumkin. Bu bosqiçda patologik özgariş asosan yurakning çap qorinçasi gipertrofiyasi b-n belgilanadi, şuningdek, tör parda tomirlarining yoyilgan yoki fokal torayişi, mikroalbuminuriya, ya'ni siydikda oqsil moddasi va qon plazmasida keratinin konsentratsiyasining qisman oşişi (1,2—2,0 mg/dl) kuzatiladi. Ultratovuş tekşiruvi yoki angiografiya (son arteriyalarida, aortada, yonboş va son arteriyalarida ötkazilgan) orqali aterosklerotik özgarişlar (pilakçalar)ni aniqlaş mumkin. Klinik şikoyatlari tez-tez boş oğrişi, boş aylanişi (gipertonik krizlar), yurak sohasida oğriq, noxuşliklardan iborat. III bosqiçda bemorlarda qon bosimi körsatkiçlari yanada yuqori (sistolik-180—209 mm, diastolik esa 110— 119 mm simob ustuniga teng va undan ham yuqori) va doimiy böladi. Bu bosqiçning klinik manzarasi rang-barang bölib, nafaqat yurak-tomir sistemasida (stenokardiya, miokard infarkti), balki boş miya qon tomirlarida xam patologik özgarişlar (gemorragik insult, ensefalopatiya), buyrak yetişmovçiligi (nefroangioskleroz) hamda köz tör pardasiga qon quyilişi kuzatiladi. Bunday oğir asoratlar sodir bölgan paytlarda qon bosimi körsatkiçlari pasayişi, hatto normallaşişi ham mumkin. G.k.ga töğri taşhis qöyiş bemorda ikkilamçi arterial gipertenziya sabablarini bartaraf etişga boğliq. G.k.ni davolaş murakkab va uzoq, davom etadigan jarayon bölib, bemordan vraç körsatmalarini qat'iy bajarişni talab etadi. Avvalo bemor özining hayot faoliyati, ovqatlaniş, işlaş va dam oliş rejimlarini özgartirişi, mas, spirtli içimlik içiş va çekişdan voz keçişi, şör, yoğliq ovqatlarni kam iste'mol qilişi, semirişga yöl qöymasligi, kam suyuqlik içişi, yengil jismoniy maşqlar qilişi: bir oz yurişi, sekin yugurişi (puls ölçab turiladi), çanğida yurişi, velotrenajordan foydalanişi, dam oliş kunlarini unumli ötkazişi (şahardan çetga çiqiş, toza havodan nafas oliş, tiniqib uxlaş), autotrening b-n şuğullaniş, turli asabiy-ruhiy his-hayajonlardan uzoqroq bölişga harakat qilişi kerak. Şuningdek, psixoterapiya, giperbarik oksigenatsiya, elektruyqu, akupunktura va massaj usullaridan foydalaniş lozim. Doridarmonlar b-n davolaniş oilaviy vraç yoki kardiologning körsatmasi asosida olib boriladi. Hoz. qon bosimini tuşiradigan preparatlarning turlari va son-sanoği juda köp. Davolovçi vraç G.k.ning bosqiçini hisobga olib, bir yoki bir neça gipotenziv preparatlarni bemor mizojini e'tiborga olgan holda ma'lum muddatga tavsiya etadi va davo natijasini muntazam nazorat qilib boradi. Erkin Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИПЕРТОНИЯ КАСАЛЛИГИ, бирламчи (эссенциал) артериал гипертония, идиопатик артериал гипертония — одамларда кўп учрайдиган (75% гача) артериал қон босимининг ошиши. Сабаблари: турли ўткир ёки сурункали руҳий (эмоционал) изтироблар, ирсий ёки касбий омиллар, овқатланиш тартибига риоя қилмаслик ва б. Г.к. клиник кечишига қараб икки хил бўлади: 1) сокин, узоқ муддат давом этадиган ва 2) шиддатли, тез ривожланадиган ва қисқа вақт ичида бош мия, буйрак етишмовчилиги ҳамда кўришнинг кескин пасайишига олиб келадиган шакл. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан 1978 й.да қабул қилинган Г.к.нинг таснифи қуйидаги босқичлардан иборат: I босқич қон босими ошишининг кўрсаткичи 140/90 мм симоб устунидан юқори бўлиб (мас, 150—180/90-* 105) марказий нерв системаси, юрак-томир ва буйрак системасининг зарарланиши белгиларисиз кечади, узоқ муддат давом этмайди ва бемор изтиробдан қутилгандан сўнг ҳамда қон босимини туширувчи, тинчлантирувчи дорилар ичилгандан ва организмга маълум муддат дам берилгандан кейин унинг аҳволи яхшиланади ва артериал босим кўрсаткичлари тез орада мўътадиллашади. II босқичда артериал босимнинг систолик кўрсаткичи 160—179 мм симоб устунига, диастолик кўрсаткич эса 100—109 мм симоб устунига тенг бўлиши ва ундан ҳам юқорига кўтарилиши мумкин. Бу босқичда патологик ўзгариш асосан юракнинг чап қоринчаси гипертрофияси б-н белгиланади, шунингдек, тўр парда томирларининг ёйилган ёки фокал торайиши, микроальбуминурия, яъни сийдикда оқсил моддаси ва қон плазмасида кератинин концентрациясининг қисман ошиши (1,2—2,0 мг/дл) кузатилади. Ультратовуш текшируви ёки ангиография (сон артерияларида, аортада, ёнбош ва сон артерияларида ўтказилган) орқали атеросклеротик ўзгаришлар (пилакчалар)ни аниқлаш мумкин. Клиник шикоятлари тез-тез бош оғриши, бош айланиши (гипертоник кризлар), юрак соҳасида оғриқ, нохушликлардан иборат. III босқичда беморларда қон босими кўрсаткичлари янада юқори (систолик-180—209 мм, диастолик эса 110— 119 мм симоб устунига тенг ва ундан ҳам юқори) ва доимий бўлади. Бу босқичнинг клиник манзараси ранг-баранг бўлиб, нафақат юрак-томир системасида (стенокардия, миокард инфаркти), балки бош мия қон томирларида хам патологик ўзгаришлар (геморрагик инсульт, энцефалопатия), буйрак етишмовчилиги (нефроангиосклероз) ҳамда кўз тўр пардасига қон қуйилиши кузатилади. Бундай оғир асоратлар содир бўлган пайтларда қон босими кўрсаткичлари пасайиши, ҳатто нормаллашиши ҳам мумкин. Г.к.га тўғри ташҳис қўйиш беморда иккиламчи артериал гипертензия сабабларини бартараф этишга боғлиқ. Г.к.ни даволаш мураккаб ва узоқ, давом этадиган жараён бўлиб, бемордан врач кўрсатмаларини қатъий бажаришни талаб этади. Аввало бемор ўзининг ҳаёт фаолияти, овқатланиш, ишлаш ва дам олиш режимларини ўзгартириши, мас, спиртли ичимлик ичиш ва чекишдан воз кечиши, шўр, ёғлиқ овқатларни кам истеъмол қилиши, семиришга йўл қўймаслиги, кам суюқлик ичиши, енгил жисмоний машқлар қилиши: бир оз юриши, секин югуриши (пульс ўлчаб турилади), чанғида юриши, велотренажордан фойдаланиши, дам олиш кунларини унумли ўтказиши (шаҳардан четга чиқиш, тоза ҳаводан нафас олиш, тиниқиб ухлаш), аутотренинг б-н шуғулланиш, турли асабий-руҳий ҳис-ҳаяжонлардан узоқроқ бўлишга ҳаракат қилиши керак. Шунингдек, психотерапия, гипербарик оксигенация, электруйқу, акупунктура ва массаж усулларидан фойдаланиш лозим. Доридармонлар б-н даволаниш оилавий врач ёки кардиологнинг кўрсатмаси асосида олиб борилади. Ҳоз. қон босимини туширадиган препаратларнинг турлари ва сон-саноғи жуда кўп. Даволовчи врач Г.к.нинг босқичини ҳисобга олиб, бир ёки бир неча гипотензив препаратларни бемор мизожини эътиборга олган ҳолда маълум муддатга тавсия этади ва даво натижасини мунтазам назорат қилиб боради. Эркин Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.