Gipertovuş

Gipertovuş - çastota yu si 10'- 1013 Gs gaça bölgan elastik tölqinlar spektrining yuqori çastotali qismi. G. böylama tölqin bölib, fizik tabiatiga köra ultratovuş (yu=2-104—109 Gs)dan farq qilmaydi, lekin G. çastotasi nisbatan katta bölgani uçun u muhitdagi zarra va kvazizarralar b-n nisbatan kuçli ta'sirlaşadi. G.ni köpinça kvazizarralar — fononlar oqimi deb qaraladi. G.ning çastota sohasi elektromagnit tölqinlarning detsimetr, santimetr va millimetr oraliğiga, ya'ni öta yuqori çastotasi (ÖYUÇ)ga töğri keladi. Şu sababli uning tölqin uzunligi qisqa (<\07 m) bölganligi uçun havoda (unça katta bulmagan bosimdagi gazda) tarqalmaydi, suyuqliklarda esa yutiliş kuçli bölgani uçun tarqaliş masofasi kiçik. Qattiq jismlarda, nuqsonsiz kristallar — monokristallarda, past t-ralarda G. nisbatan yaxşi tarqaladi. Mac, kvars monokristallining uqi böylab xona t-rasida G. tarqalganda uning tebraniş amplitudasi 1 sm masofada 2 martaga kamayadi. G.— jism yoki modda atom (ion) yoki molekulalarining tebranma harakati tufayli, ya'ni tabiiy issiqlik harakati va sun'iy uyğotilgandagi harakati tufayli vujudga kelişi mumkin. Çastotasi IO9— 1013 Gs bölgan va issiqlik harakati tufayli vujudga kelgan tölqinlar issiqlik G.i yoki issiqlik fononlari deb ataladi. Bu tölqinlar, ya'ni G. optik bir jinsli muhitlarda yoruğlikning soçilişiga va uning çastotasi özgarişiga (Mendelştam — Brillyuen-soçilişi), qattiq jismlarda esa 1012—1013 Gs çastotali G. rentgen nurlarining diffuznoy soçilişiga olib keladi. G.ning suyuqliklarda tarqaliş tezligi uning çastotasiga boğliqligi, (G. dispersiyasi), qator suyuqliklarda yutiliş koeffitsiyentining nisbatan kiçikligi (anomal holat) aniqlangan. G.ni hosil qiliş uçun köpinça plastina şaklidagi rezonans pyezoelektrik özgartirgiçlar işlatiladi. G.ning tölqin uzunligi qisqa bölgani uçun plastina kalinligi juda kiçik bölişi kerak, buning uçun pyezoelektrik modda (mas, CdS, ZnS, ZnO va b.) plyonkalari tovuş ötkazgiçlarga vakuumda purkalib hosil qilinadi. Şu jumladan, pyezoelektrik kristall ÖYUÇ li elektr maydoni ta'sirida pyezoelektrik deformatsiyalanişi natijasida G. hosil qilinadi. Deformatsiya çastotasi G. çastotasiga mos böladi. G. ÖYUÇ magnit maydonida kristallarda magnitostriksiya hodisasi asosida ham hosil qilinadi. Yuqorida qayd qilingan usullarning f.i.k. juda kiçik (bir neça %). Şuning uçun G.ni hosil qiliş uçun lazerlar, öta ötkazgiç asosidagi nurlatgiçlar qöllaniladi. G.ning xususiyatlari uni modda xossalarini, ayniqsa, qattiq jismlar fizikasini örganişda qöllaşga, şu jumladan akustoelektronika va akustooptika qurilmalarini yaratişga imkon beradi.