Gipsli tuproqlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 345-b. — ziyouz.com
Gipsli tuproqlar - tarkibi da va gorizontlarida gips bölgan tuproklar. G. quruq daşt, çala çöl va çöl tuproqlarida, şuningdek, şörlangan tuproqlarda 10 sm gaça çuqurlikda (gips qatqaloqli tuproqlar) va 50 sm dan çuqurroqda (gipsli tuproqlar) uçraydi. Yarim gidrat (CaSO40,5H2O), gidrat (CaSO4H,O) va ikki gidrat (CaSO4- 2H2O) körinişlarda böladi. Tuproqda G.ning miqdori 30% va undan ortiq bölişi mumkin. Xloridlar (köpinça G. qatlamlari b-n birga uçraydi) iştirokida G.ning eruvçanligi ortadi. Şuning uçun tuproqda G. miqdori 20% dan oşea, ekinlarning söliş koeffitsiyenti ham ortadi. Oksidlaniş-qaytariliş jarayonida G. madaniy ösimliklar uçun zaharli oltingugurt (P)-oksidi va vodorod sulfid hosil qiladi. Tarkibida yoppasiga G. gorizontlari bölgan tuproqlar suğorilganda özanlar çökişi va şakli özgarişi mumkin. Şuning uçun bunday tuproqlar özlaştirilganda G.li gorizont çuqurligi va qalinligini hisobga oliş zarur. Şörtobli tuproqlarninng fizik-kimyoviy xossalarini yaxşilaşda va öğit tarzida tuproqqa gips solinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИПСЛИ ТУПРОҚЛАР - таркиби да ва горизонтларида гипс бўлган тупроклар. Г. қуруқ дашт, чала чўл ва чўл тупроқларида, шунингдек, шўрланган тупроқларда 10 см гача чуқурликда (гипс қатқалоқли тупроқлар) ва 50 см дан чуқурроқда (гипсли тупроқлар) учрайди. Ярим гидрат (CaSO40,5H2O), гидрат (CaSO4H,O) ва икки гидрат (CaSO4- 2H2O) кўринишларда бўлади. Тупроқда Г.нинг миқдори 30% ва ундан ортиқ бўлиши мумкин. Хлоридлар (кўпинча Г. қатламлари б-н бирга учрайди) иштирокида Г.нинг эрувчанлиги ортади. Шунинг учун тупроқда Г. миқдори 20% дан ошеа, экинларнинг сўлиш коэффициенти ҳам ортади. Оксидланиш-қайтарилиш жараёнида Г. маданий ўсимликлар учун заҳарли олтингугурт (П)-оксиди ва водород сульфид ҳосил қилади. Таркибида ёппасига Г. горизонтлари бўлган тупроқлар суғорилганда ўзанлар чўкиши ва шакли ўзгариши мумкин. Шунинг учун бундай тупроқлар ўзлаштирилганда Г.ли горизонт чуқурлиги ва қалинлигини ҳисобга олиш зарур. Шўртобли тупроқларниннг физик-кимёвий хоссаларини яхшилашда ва ўғит тарзида тупроққа гипс солинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.