Girih
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 346–347-b. — ziyouz.com
Girih (fors. — muammo, tugun, çigal) — murakkab handasiy naqş; me'morlik va badiiy hunarmandlikda keng işlatiladi. Naqş asosi uçburçak, törtburçak, murabba, aylana va yoy şaklli taqsimlardan taşkil topadi. Handasiy jihatdan G.ni tahlil etiş, çizib çiqiş, yangi turlarini ijod etiş maxsus tayyorgarlik va mahoratni talab qiladi. G.lar yaratiliş davrida sodda bölib, keyinçalik takomillaşib, murakkablaşib borgan. G. qança murakkab mujassamotga ega bölmasin, uning qulay tomoni ham bor: har qanday G. takrorlanuvçi ma'lum bölak (taqsim)larga ajraladi. Taqsimlar takrorlangan sari gözal, jozibador bölib boradi. Şu tufayli ba'zi sodda G.lardan taşkil topgan murakkab G.ni qayta parçalab, bir neça sodda va mustaqil G. yasaş, ikki G.ni bir-biriga çatiştirib uçinçi xil G. yaratiş mumkin. Şakllariga qarab G.lar turliça nomlanadi: taqsim asosida 5 va 10 qirrali yulduz bölsa «5 va 10 qirrali G.», pargar yordamida çizilgan egri çiziqlardan yasalsa «Pargari G.» va h.k. Saqlanib qolgan me'moriy obidalar, rözğor buyumlari (barkaş, obdasta, lagan, sopol idişlar, gilam, palak va b.), zardözlik, kitob bezaklarida G. naqşi köp uçraydi. Ayniqsa me'moriy bezaklar orasida G. yetakçi (islimiy naqş ikkinçi) örinni egallaydi. Me'moriy yodgorliklardagi G.larni yasaş kalitini topiş köpinça ança maşaqqatli mehnatni talab etadi. Naqqoş, girihşunos usta Z.Bositxonov köpgina (300 dan ortiq) G.larni tiklagan va ularni quriş yöllarini topgan, yangilarini yaratgan. G.ning qaçon, qayerda vujudga kelganligi noma'lum. Hoz. Özbekistan hududidagi me'moriy obidalardan xususan 10-a.da Arabota maqbarasi (Samarqand viloyati), Mirsaid Bahrom (Karmana), Raboti Malik karvonsaroyi (Navoiy), Juma masjidi (Xiva), 12-a.da Afrosiyob (Samarqand), Termiz şoxlar saroyi, Masjidi kalon (minorasi, 12-a., Buxoro), 15—16-a.larda Xöja Ahmad Yassaviy majmuasi (Turkiston), Registon maydonidagi Uluğbek, Şerdor, Tillakori madrasalari, Bibixonim masjidi, Şohizinda ansamblidagi köpgina binolar (Samarqand), Kökaldoş, Barokxon madrasalari, Zangiota maqbarasi (Toşkent), Xudoyorxon saroyi hamda masjidlari (Qöqon) bezaklarida G. naqşi köplab uçraydi. 10—11-a.larda faqat gançda, 12-a.da sopol buyumlar va ğişt qalamalarida, 14-a.dan koşin, parçin, yoğoç, toş va rangli naqşlarda uçraydi. 15-a.ga kelib sopolga öyilgan naqşlar yuzalariga sir beriş rasm böldi. G.ni işlatiş imkoniyatlari yana kengaydi. 20-a.da özbekistonlik Usta Şirin Murodov, Şamsiddin Ğafurov, Maxmud Usmonov va b. ustalar binolarni bezaşda qöllagan G.lar özining sodda va gözalligi, ajoyib va mukammalligi b-n ajralib turadi. G.ning bunday namunalarini Toşkentdagi Navoiy, Muqimiy teatr binolari, Özbekistan xalqlari tarixi muzeyi, Xalqlar Döstligi saroyi, metro bekatlari va b. da köriş mumkin. Ayniqsa, Özbekistan mustaqilligidan keyin barpo qilingan Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Buxoriy majmuasi, Oliy majlis binosi kabi yirik me'moriy inşootlar, jamoat (çoyxona, mahalla guzarlari va b.) va xususiy binolar bezagida G. naqşning asosiy turlaridan biriga aylandi. Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИРИҲ (форс. — муаммо, тугун, чигал) — мураккаб ҳандасий нақш; меъморлик ва бадиий ҳунармандликда кенг ишлатилади. Нақш асоси учбурчак, тўртбурчак, мурабба, айлана ва ёй шаклли тақсимлардан ташкил топади. Ҳандасий жиҳатдан Г.ни таҳлил этиш, чизиб чиқиш, янги турларини ижод этиш махсус тайёргарлик ва маҳоратни талаб қилади. Г.лар яратилиш даврида содда бўлиб, кейинчалик такомиллашиб, мураккаблашиб борган. Г. қанча мураккаб мужассамотга эга бўлмасин, унинг қулай томони ҳам бор: ҳар қандай Г. такрорланувчи маълум бўлак (тақсим)ларга ажралади. Тақсимлар такрорланган сари гўзал, жозибадор бўлиб боради. Шу туфайли баъзи содда Г.лардан ташкил топган мураккаб Г.ни қайта парчалаб, бир неча содда ва мустақил Г. ясаш, икки Г.ни бир-бирига чатиштириб учинчи хил Г. яратиш мумкин. Шаклларига қараб Г.лар турлича номланади: тақсим асосида 5 ва 10 қиррали юлдуз бўлса «5 ва 10 қиррали Г.», паргар ёрдамида чизилган эгри чизиқлардан ясалса «Паргари Г.» ва ҳ.к. Сақланиб қолган меъморий обидалар, рўзғор буюмлари (баркаш, обдаста, лаган, сопол идишлар, гилам, палак ва б.), зардўзлик, китоб безакларида Г. нақши кўп учрайди. Айниқса меъморий безаклар орасида Г. етакчи (ислимий нақш иккинчи) ўринни эгаллайди. Меъморий ёдгорликлардаги Г.ларни ясаш калитини топиш кўпинча анча машаққатли меҳнатни талаб этади. Наққош, гириҳшунос уста З.Боситхонов кўпгина (300 дан ортиқ) Г.ларни тиклаган ва уларни қуриш йўлларини топган, янгиларини яратган. Г.нинг қачон, қаерда вужудга келганлиги номаълум. Ҳоз. Ўзбекистан ҳудудидаги меъморий обидалардан хусусан 10-а.да Аработа мақбараси (Самарқанд вилояти), Мирсаид Баҳром (Кармана), Работи Малик карвонсаройи (Навоий), Жума масжиди (Хива), 12-а.да Афросиёб (Самарқанд), Термиз шохлар саройи, Масжиди калон (минораси, 12-а., Бухоро), 15—16-а.ларда Хўжа Аҳмад Яссавий мажмуаси (Туркистон), Регистон майдонидаги Улуғбек, Шердор, Тиллакори мадрасалари, Бибихоним масжиди, Шоҳизинда ансамблидаги кўпгина бинолар (Самарқанд), Кўкалдош, Барокхон мадрасалари, Зангиота мақбараси (Тошкент), Худоёрхон саройи ҳамда масжидлари (Қўқон) безакларида Г. нақши кўплаб учрайди. 10—11-а.ларда фақат ганчда, 12-а.да сопол буюмлар ва ғишт қаламаларида, 14-а.дан кошин, парчин, ёғоч, тош ва рангли нақшларда учрайди. 15-а.га келиб сополга ўйилган нақшлар юзаларига сир бериш расм бўлди. Г.ни ишлатиш имкониятлари яна кенгайди. 20-а.да ўзбекистонлик Уста Ширин Муродов, Шамсиддин Ғафуров, Махмуд Усмонов ва б. усталар биноларни безашда қўллаган Г.лар ўзининг содда ва гўзаллиги, ажойиб ва мукаммаллиги б-н ажралиб туради. Г.нинг бундай намуналарини Тошкентдаги Навоий, Муқимий театр бинолари, Ўзбекистан халқлари тарихи музейи, Халқлар Дўстлиги саройи, метро бекатлари ва б. да кўриш мумкин. Айниқса, Ўзбекистан мустақиллигидан кейин барпо қилинган Темурийлар тарихи давлат музейи, Бухорий мажмуаси, Олий мажлис биноси каби йирик меъморий иншоотлар, жамоат (чойхона, маҳалла гузарлари ва б.) ва хусусий бинолар безагида Г. нақшнинг асосий турларидан бирига айланди. Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.