Ğişt
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com
Ğişt — quriliş materiali; töğri burçakli parallelepiped körinişidagi sun'iy toş. Tabiiy va sun'iy (mineral) materiallardan tayyorlanadi. Xom va pişiq turlarga bölinadi. Xom Ğ. tabiiy şaroitda quritiladi. Pişiq Ğ.ni tayyorlaşning «höl» va «yarim quruq» usullari bor. Oddiy pişiq Ğ.ni «höl» usulda tayyorlaş uçun soğtuproqdan loy tayyorlanadi, yaxşilab pişitiladi, qoliplanadi, quritiladi va xumdonda pişiriladi. «Yarim quruq» usulga köra, 8—10% namliqdagi tuproq mas-sasi 120—150 kg/sm2 bosim ostida pölat qoliplarda maxsus presslarda presslanadi, keyin 1000° ga yaqin t-rada aylanma yoki tunnel xumdonlarda pişiriladi. Bu usul Ğ.ning ölçamlari aniq va şakli töğri böli-şini ta'minlaydi. Siqilişga mus-tahkamlik çegarasi böyiça Ğ.lar 5 markaga bölinadi: 150; 125; 100; 75; 50. «Höl» usul böyiça tayyorlangan Ğ.ning hajmiy oğirligi örtaça 1700 kg/m\ «yarim quruq» usulda tayyorlangan Ğ.niki esa 1900 kg/m3 ni taşkil etadi. Hajmiy oğirligi 1400 kg/m3 dan kam bölgan yengil Ğ.lar ham binokorlikda keng işlatiladi. siqilişga mustahkamlik çegarasi 50— 100 kg/sm2 va hajmiy oğirligi 1000— 1400 kg/m3 bölgan Ğ.lar imoratlarning yuk kötaruvçi devorlarini tiklaşda qöllanadi. Siqilişga mustahkamlik çegarasi 35—50 kg/sm2 va hajmiy oğirligi 700—1000 kg/m3 bölgan yengil Ğ.lar oddiy devorlarda, issiq — sovuqni ötkazmaydigan (izolyatsi-on) material sifatida hamda sinçli binolarda sinçlar orasini töldirişda işlatiladi. Hajmiy oğirligi 500—700 kg/ m3 va mustahkamlik çegarasi past (6—15 kg/sm2) bölgan Ğ.lar qozon, quvur va peçlarga qoplaş uçun qöllanadi.
Ğ.larning kovakli, köp teşikli, kislotaga, ötga çidamli maxsus xillari mavjud. Silikat Ğ.lar ham işlab çiqariladi. Silikat Ğ. tayyorlaş uçun kvars qumi (92—95%), ohak (5—8%) va suv aralaşmasidan iborat massa yuqori bosim va t-ra ostida avtoklavlarda qotiriladi. Silikat Ğ. sarğiş kulrang körinişda böladi. Uning hajmiy oğirligi 1700— 1900 kg/m\ Bunday Ğ.lar fuqaro va sanoat binolarining yuk kötaruvçi devorlari va ustunlarini tiklaşda işlatiladi. Silikat Ğ.lar namga, yuqori t-ra (500° dan ortiq) ga unça çidamli bölmagani uçun peç va mörilarda, poydevor va sokollarda işlatilmaydi.
Qad. özbek milliy me'morligida kvadrat şaklidagi (24x24x5 sm) «mu-sulmon» Ğ.lar keng rasm bölgan. Özbekistonda 19-a. 2-yarmidan törtburçak şaklli (28x13x7 sm va 37x23x9 sm ölçamli) «nikolay» Ğ.lari işlatilgan. Hozir asosan 25x12x6,5 sm ölçamli va bir yarimtali (25x12x8,8 sm) pişiq Ğ. işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒИШТ — қурилиш материали; тўғри бурчакли параллелепипед кўринишидаги сунъий тош. Табиий ва сунъий (минерал) материаллардан тайёрланади. Хом ва пишиқ турларга бўлинади. Хом Ғ. табиий шароитда қуритилади. Пишиқ Ғ.ни тайёрлашнинг «ҳўл» ва «ярим қуруқ» усуллари бор. Оддий пишиқ Ғ.ни «ҳўл» усулда тайёрлаш учун соғтупроқдан лой тайёрланади, яхшилаб пишитилади, қолипланади, қуритилади ва хумдонда пиширилади. «Ярим қуруқ» усулга кўра, 8—10% намлиқдаги тупроқ мас-саси 120—150 кг/см2 босим остида пўлат қолипларда махсус прессларда прессланади, кейин 1000° га яқин т-рада айланма ёки туннель хумдонларда пиширилади. Бу усул Ғ.нинг ўлчамлари аниқ ва шакли тўғри бўли-шини таъминлайди. Сиқилишга мус-таҳкамлик чегараси бўйича Ғ.лар 5 маркага бўлинади: 150; 125; 100; 75; 50. «Ҳўл» усул бўйича тайёрланган Ғ.нинг ҳажмий оғирлиги ўртача 1700 кг/м\ «ярим қуруқ» усулда тайёрланган Ғ.ники эса 1900 кг/м3 ни ташкил этади. Ҳажмий оғирлиги 1400 кг/м3 дан кам бўлган енгил Ғ.лар ҳам бинокорликда кенг ишлатилади. сиқилишга мустаҳкамлик чегараси 50— 100 кг/см2 ва ҳажмий оғирлиги 1000— 1400 кг/м3 бўлган Ғ.лар иморатларнинг юк кўтарувчи деворларини тиклашда қўлланади. Сиқилишга мустаҳкамлик чегараси 35—50 кг/см2 ва ҳажмий оғирлиги 700—1000 кг/м3 бўлган енгил Ғ.лар оддий деворларда, иссиқ — совуқни ўтказмайдиган (изоляци-он) материал сифатида ҳамда синчли биноларда синчлар орасини тўлдиришда ишлатилади. Ҳажмий оғирлиги 500—700 кг/ м3 ва мустаҳкамлик чегараси паст (6—15 кг/см2) бўлган Ғ.лар қозон, қувур ва печларга қоплаш учун қўлланади.
Ғ.ларнинг ковакли, кўп тешикли, кислотага, ўтга чидамли махсус хиллари мавжуд. Силикат Ғ.лар ҳам ишлаб чиқарилади. Силикат Ғ. тайёрлаш учун кварц қуми (92—95%), оҳак (5—8%) ва сув аралашмасидан иборат масса юқори босим ва т-ра остида автоклавларда қотирилади. Силикат Ғ. сарғиш кулранг кўринишда бўлади. Унинг ҳажмий оғирлиги 1700— 1900 кг/м\ Бундай Ғ.лар фуқаро ва саноат биноларининг юк кўтарувчи деворлари ва устунларини тиклашда ишлатилади. Силикат Ғ.лар намга, юқори т-ра (500° дан ортиқ) га унча чидамли бўлмагани учун печь ва мўриларда, пойдевор ва цоколларда ишлатилмайди.
Қад. ўзбек миллий меъморлигида квадрат шаклидаги (24x24x5 см) «му-сулмон» Ғ.лар кенг расм бўлган. Ўзбекистонда 19-а. 2-ярмидан тўртбурчак шаклли (28x13x7 см ва 37x23x9 см ўлчамли) «николай» Ғ.лари ишлатилган. Ҳозир асосан 25x12x6,5 см ўлчамли ва бир яримтали (25x12x8,8 см) пишиқ Ғ. ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.