Gisterezis
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351-b. — ziyouz.com
Gisterezis (yun. hysteresis — orqada qoliş, keçikiş) — taşqi kuç ta'sirida jismda paydo böladigan «qoldiq» xossa. Magnit, dielektrik va elastik xillari böladi. Taşqi magnit maydoni ta'sirida jismda magnit xossasi qolişi magnit G. deyiladi. Agar magnit maydoniga joylaştirilgan temir, nikel va b. ning magnitlanişi b-n magnit maydon kuçlanganligi N orasidagi boğlaniş egri çiziq orqali ifodalansa, magnitsizlanişda bu boğlaniş egri çiziq 2 b-n ifodalanadi. Magnit maydonini +N dan —# gaça özgartirib, tajriba takrorlansa, egri çiziq 3 çiziladi; bu çiziqlar G. yaproğini hosil qiladi. Magnit G. qoldiq magnetizm deyiladi. Ba'zi dielektrik (segnetoelektrik) materiallarda ham elektr G. hodisasi kuzatiladi (dielektrik G.). Dielektrik (mas, segnet tuzi) özgaruvçi elektr maydoniga joylaştirilganda yuz beradigan G. hodisasi elektr maydoni kuçlanganligi Ye b-n dielektrikning qutblanişi R orasidagi boğlaniş grafigi (G. yaproği) b-n ifodalanadi. Dielektriklar öz-özidan qutblaniş xossasiga va domenlarga ega böladi. Deformatsiya tufayli ham G. yaproği hosil böladi (elastik G.), buning uçun elastik qattiq jismga osilgan yuk asta-sekin köpaytirilib, söng kamaytiriladi. Kimyoviy jarayonlarda xam G. hodisasi röy beradi, mas,sorbsion G., bunda adsorbsiya va desorbsiya hodisalari tufayli kimyoviy jarayon grafigi G. yaproğini hosil qiladi. G. hodisasidan texnikada keng foydalaniladi (mas, yurgiziş reostati, G. dvigateli va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИСТЕРЕЗИС (юн. hysteresis — орқада қолиш, кечикиш) — ташқи куч таъсирида жисмда пайдо бўладиган «қолдиқ» хосса. Магнит, диэлектрик ва эластик хиллари бўлади. Ташқи магнит майдони таъсирида жисмда магнит хоссаси қолиши магнит Г. дейилади. Агар магнит майдонига жойлаштирилган темир, никель ва б. нинг магнитланиши б-н магнит майдон кучланганлиги Н орасидаги боғланиш эгри чизиқ орқали ифодаланса, магнитсизланишда бу боғланиш эгри чизиқ 2 б-н ифодаланади. Магнит майдонини +Н дан —# гача ўзгартириб, тажриба такрорланса, эгри чизиқ 3 чизилади; бу чизиқлар Г. япроғини ҳосил қилади. Магнит Г. қолдиқ магнетизм дейилади. Баъзи диэлектрик (сегнетоэлектрик) материалларда ҳам электр Г. ҳодисаси кузатилади (диэлектрик Г.). Диэлектрик (мас, сегнет тузи) ўзгарувчи электр майдонига жойлаштирилганда юз берадиган Г. ҳодисаси электр майдони кучланганлиги Е б-н диэлектрикнинг қутбланиши Р орасидаги боғланиш графиги (Г. япроғи) б-н ифодаланади. Диэлектриклар ўз-ўзидан қутбланиш хоссасига ва доменларга эга бўлади. Деформация туфайли ҳам Г. япроғи ҳосил бўлади (эластик Г.), бунинг учун эластик қаттиқ жисмга осилган юк аста-секин кўпайтирилиб, сўнг камайтирилади. Кимёвий жараёнларда хам Г. ҳодисаси рўй беради, мас,сорбцион Г., бунда адсорбция ва десорбция ҳодисалари туфайли кимёвий жараён графиги Г. япроғини ҳосил қилади. Г. ҳодисасидан техникада кенг фойдаланилади (мас, юргизиш реостати, Г. двигатели ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.