Glikoliz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359-b. — ziyouz.com
Glikoliz (yun. Clylys — şirin va lysis — parçalaniş) — uglevodlar (asosan glyukoza)tt sut kislotasigaça anaerob parçalaniş jarayoni; bijğişning bir turi. G.da ajralib çiqqan energiya adenozintrifosfat (ATF) ning fosfat boğlari energiyasiga aylanadi. Bu jarayonda 6 uglerodli qand — D-glyukoza hujayraning asosiy «yonilği»si hisoblanadi. G.da gomofermentativ sut kislotali va spirtli bijğiş muhim ahamiyatga ega. Birinçi holda 6 uglerodli glyukoza 2 molekula 3 uglerodli sut kislotasigaça parçalanadi. G.ning bu xili köpçilik mikroorganizmlar va yuksak hayvonlar, jumladan sut emizuvçilar organizmida sodir böladi. Spirtli bijğişda 6 uglerodli glyukoza molekulasi 2 ta 2 uglerodli etanol (C2H5OH)ga v 2 molekula uglerod (1U)-oksid (CO2) gaça parçalanadi. G. jarayoni 2 bosqiçda amalga oşadi. 1-bosqiçda oddiy qandlar töplanadi va ular glitserinalde-gidfosfatga aylanib, ATF sarf böladi; 2-bosqiçda oksidlaniş-qaytariliş reaksiyasi tufayli ATF hamda sut kislotasi hosil böladi. G.ning ketma-ket reaksiyalarini 11 ta ferment katalizlaydi. Bu fermentlarni erigan holda ajratib oliş mumkin. G.ning tayyorgarlik bosqiçida har xil uglevodlar ATF hisobiga fosforlanadi va glitserinaldegid-3-fosfat hosil böladi. G.ning 2-bosqiçi hamma uglevodlar uçun umumiy bölib, unda ADF oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalarida energiya jamğarilişi tufayli ATF gaça fosforlanadi. G. ketma-ket boradigan 3 xil reaksiyalar: glyukoza-uglerod skeletining buzilib sut kislotasi hosil bölişi; anorganik fosfat ning ATF ning oxirgi guruhiga aylanişi; oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalari, ya'ni elektronlar ötkaziş yölidan iborat. G.da glyukoza molekulasidagi kimyoviy energiyaning juda oz qismi ajraladi. Kislorodli bosqiçda glyukoza oxirgi mahsulot — CO2 va H2O gaça parçalanib, ança köp miqdordagi energiya ajralib çiqadi. G.da nafas olişga nisbatan kam energiya ajralişi glyukozaga öxşaş murakkab modda — sut kislotasi xrsil bölişi b-n boğliq. Şuning uçun sut kislotasining oksidlaniş darajasi glyukozaning oksidlaniş darajasiga teng. Muskullar qisqarganda sut kislotasi köpayib, glikogen kamayadi. Bu hol muskul qisqarişida G. energiya manbai bölişini körsatadi. Ba'zan G. zaxiralari b-n işlov berilganda ham muskul qisqaraveradi. Şu boisdan G.ning özi muskul qisqarişida hal qiluvçi ahamiyatga ega emas. Skelet muskullari uçun G. asosiy energiya manbai hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛИКОЛИЗ (юн. Clylys — ширин ва lysis — парчаланиш) — углеводлар (асосан глюкоза)тт сут кислотасигача анаэроб парчаланиш жараёни; бижғишнинг бир тури. Г.да ажралиб чиққан энергия аденозинтрифосфат (АТФ) нинг фосфат боғлари энергиясига айланади. Бу жараёнда 6 углеродли қанд — Д-глюкоза ҳужайранинг асосий «ёнилғи»си ҳисобланади. Г.да гомоферментатив сут кислотали ва спиртли бижғиш муҳим аҳамиятга эга. Биринчи ҳолда 6 углеродли глюкоза 2 молекула 3 углеродли сут кислотасигача парчаланади. Г.нинг бу хили кўпчилик микроорганизмлар ва юксак ҳайвонлар, жумладан сут эмизувчилар организмида содир бўлади. Спиртли бижғишда 6 углеродли глюкоза молекуласи 2 та 2 углеродли этанол (С2Н5ОН)га в 2 молекула углерод (1У)-оксид (СО2) гача парчаланади. Г. жараёни 2 босқичда амалга ошади. 1-босқичда оддий қандлар тўпланади ва улар глицеринальде-гидфосфатга айланиб, АТФ сарф бўлади; 2-босқичда оксидланиш-қайтарилиш реакцияси туфайли АТФ ҳамда сут кислотаси ҳосил бўлади. Г.нинг кетма-кет реакцияларини 11 та фермент катализлайди. Бу ферментларни эриган ҳолда ажратиб олиш мумкин. Г.нинг тайёргарлик босқичида ҳар хил углеводлар АТФ ҳисобига фосфорланади ва глицеринальдегид-3-фосфат ҳосил бўлади. Г.нинг 2-босқичи ҳамма углеводлар учун умумий бўлиб, унда АДФ оксидланиш-қайтарилиш реакцияларида энергия жамғарилиши туфайли АТФ гача фосфорланади. Г. кетма-кет борадиган 3 хил реакциялар: глюкоза-углерод скелетининг бузилиб сут кислотаси ҳосил бўлиши; анорганик фосфат нинг АТФ нинг охирги гуруҳига айланиши; оксидланиш-қайтарилиш реакциялари, яъни электронлар ўтказиш йўлидан иборат. Г.да глюкоза молекуласидаги кимёвий энергиянинг жуда оз қисми ажралади. Кислородли босқичда глюкоза охирги маҳсулот — СО2 ва Н2О гача парчаланиб, анча кўп миқдордаги энергия ажралиб чиқади. Г.да нафас олишга нисбатан кам энергия ажралиши глюкозага ўхшаш мураккаб модда — сут кислотаси хрсил бўлиши б-н боғлиқ. Шунинг учун сут кислотасининг оксидланиш даражаси глюкозанинг оксидланиш даражасига тенг. Мускуллар қисқарганда сут кислотаси кўпайиб, гликоген камаяди. Бу ҳол мускул қисқаришида Г. энергия манбаи бўлишини кўрсатади. Баъзан Г. захиралари б-н ишлов берилганда ҳам мускул қисқараверади. Шу боисдан Г.нинг ўзи мускул қисқаришида ҳал қилувчи аҳамиятга эга эмас. Скелет мускуллари учун Г. асосий энергия манбаи ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.