Glikollar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359–360-b. — ziyouz.com
Glikollar (yun. glykys — şirin), alkandiollar, ikki atomli spirtlar — alifatik qatorning umumiy formulasi SpN2p(ON)2 bölgan qöş gidroksil guruhli organik birikmalar. Eng oddiy vakili etilenglikol HOCH2—CH2OH. Tu-ban G. — suv va spirtda yaxşi eriydigan rangsiz qovuşqoq suyukliklar, yuqori G. — spirt va efirda yaxşi, suvda yomon eriydigan qattiq moddalar. G. kimyoviy xossalari jihatdan bir atomli spirtlarga öxşaydi. G. işkrriy metallar va ularning gidroksidlari b-n glikolyatlar, bir asosli karbon kislotalar, ularning angidridlari yoki xlorangidridlari b-n murakkab mono- va diefirlar, ikki asosli kislotalar va ularning hosilalari b-n murakkab poliefirlar, quyi molekulyar ikki asosli kislotalar va ularning efirlari b-n siklik birikmalar hosil qiladi. G. tegişli digalogenidlarni yoki xlorgidrinlarni gidroliz qilib, 1,2-G. esa tegişli epoksid yoki olefinlardan gidratatsiya usulida olinadi. Yuksak G.ning murakkab efirlari erituvçilar va plastifikatorlar sifatida işlatiladi. Ular antifrizlar, gidravlik suyuqliklar olişda, G. efirlari sintezida, poliefir smolalar i.ç.da qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛИКОЛЛАР (юн. glykys — ширин), алкандиоллар, икки атомли спиртлар — алифатик қаторнинг умумий формуласи СпН2п(ОН)2 бўлган қўш гидроксил гуруҳли органик бирикмалар. Энг оддий вакили этиленгликоль НОСН2—СН2ОН. Ту-бан Г. — сув ва спиртда яхши эрийдиган рангсиз қовушқоқ суюкликлар, юқори Г. — спирт ва эфирда яхши, сувда ёмон эрийдиган қаттиқ моддалар. Г. кимёвий хоссалари жиҳатдан бир атомли спиртларга ўхшайди. Г. ишкррий металлар ва уларнинг гидроксидлари б-н гликолятлар, бир асосли карбон кислоталар, уларнинг ангидридлари ёки хлорангидридлари б-н мураккаб моно- ва диэфирлар, икки асосли кислоталар ва уларнинг ҳосилалари б-н мураккаб полиэфирлар, қуйи молекуляр икки асосли кислоталар ва уларнинг эфирлари б-н циклик бирикмалар ҳосил қилади. Г. тегишли дигалогенидларни ёки хлоргидринларни гидролиз қилиб, 1,2-Г. эса тегишли эпоксид ёки олефинлардан гидратация усулида олинади. Юксак Г.нинг мураккаб эфирлари эритувчилар ва пластификаторлар сифатида ишлатилади. Улар антифризлар, гидравлик суюқликлар олишда, Г. эфирлари синтезида, полиэфир смолалар и.ч.да қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.