Gliptika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 360–361-b. — ziyouz.com
Gliptika (yun. qlypho — kesaman) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toşlarga naqş yoki tasvir öyiş san'ati; amaliy bezak san'ati turi. G. asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinçoq vazifasini ötagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Ğarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va quşlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixçam kompozitsiyasi b-n ajralib turadi. Örta asrlarda G. asosan Şarqda rivojlangan. Vizantiyada qad. an'analar saqlangani holda tekis yuzali, keyinçalik uslublaştirilgan şakllarga aylangan nafis çizmaga moyillik xos. Musulmon Şarqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uyğoniş davrida G. yanada rivojlanadi, kad. G.dan nusxa köçiriş b-n birga G.da zamondoşlarning portretlari ham yaratiladi, yetakçi örinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.). Örta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Özbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan G. namunalari) da hukmdorlarning tasvirlari, şuningdek, ösimlik, hayvonlarning şakllari işlangan tamğalar bölib, yunon G.siga taklidan tayyorlangan. Bunday G. asarlari Kavkaz, Eron, Afğoniston, Şim. Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar örnini naqş va yozuvlar egallagan. Özbekistan hududidan uzuk közi yoki munçoq sifatida işlangan qad. G. namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-a.lar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛИПТИКА (юн. qlypho — кесаман) — қимматбаҳо, ярим қимматбаҳо тошларга нақш ёки тасвир ўйиш санъати; амалий безак санъати тури. Г. асари гемма қадимдан муҳр (эгалик белгиси), тумор ва тақинчоқ вазифасини ўтаган. Мил. ав. 4-минг йилликда Месопотамия, Қад. Миср, Ғарбий Осиёда вужудга келган, Юнонистон, Қад. Римда юксак тараққий этган. Гемма тасвирлари (ҳайвон ва қушлар, худо ва қаҳрамонлар қиёфаси, афсонавий саҳналар) ихчам композицияси б-н ажралиб туради. Ўрта асрларда Г. асосан Шарқда ривожланган. Византияда қад. анъаналар сақлангани ҳолда текис юзали, кейинчалик услублаштирилган шаклларга айланган нафис чизмага мойиллик хос. Мусулмон Шарқида ёзувли гемма (инталия)лар кенг тарқалган; ҳуснихатли нозик матнлар хитой муҳрларини безаган. Европада Уйғониш даврида Г. янада ривожланади, кад. Г.дан нусха кўчириш б-н бирга Г.да замондошларнинг портретлари ҳам яратилади, етакчи ўринда Италия усталари туради (В. Белли, Ж. Бернарди ва б.). Ўрта Осиёдан топилган археологик топилмалар (Ўзбекистон халқлари тарихи музейида сақланаётган Г. намуналари) да ҳукмдорларнинг тасвирлари, шунингдек, ўсимлик, ҳайвонларнинг шакллари ишланган тамғалар бўлиб, юнон Г.сига таклидан тайёрланган. Бундай Г. асарлари Кавказ, Эрон, Афғонистон, Шим. Ҳиндистондан ҳам топилган. Ислом дини тарқалганидан кейин тасвирлар ўрнини нақш ва ёзувлар эгаллаган. Ўзбекистан ҳудудидан узук кўзи ёки мунчоқ сифатида ишланган қад. Г. намуналари (Афросиёб, мил. ав. 6—5-а.лар, жумладан тож кийган эркак тасвири) топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.