Global muammolar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363–364-b. — ziyouz.com
Global muammolar - umumba şariy hayot va taraqqiyot b-n boğliq hoz. zamon muammolari.Ular jumlasiga jahon termoyadro uruşining oldini oliş, xalqaro terrorçilikka qarşi kuraş va barça xalqlar uçun tinçlikni ta'minlaş; rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar örtasida ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasidagi tafovutni bartaraf etiş, oçlik, qaşşoqlik va savodsizlikni tugatiş, rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining tez sur'atlar b-n köpayayotganligini tartibga soliş, atrof muhit halokatli tarzda ifloslanib borayotganligining oldini oliş; insoniyatni kerakli resurslar — oziq-ovqat, sanoat xom aşyosi, energiya manbalari b-n ta'minlaş, fan va texnika taraqqiyoti salbiy oqibatlarga olib kelişiga yöl qöymaslik kabilar kiradi. G.m. avvalo jahonda keçayetgan iqtisodiy, ijtimoiysiyosiy, harbiy, ilmiy-texnologik, ijtimoiy-madaniy jarayonlarning umumbaşariy ahamiyat kasb etişi natijasida yuzaga keldi. G.m.larni 4 guruxga ajratiş mumkin: 1) xalqaro siyosiy munosabatlarda vujudga kelgan G.m. — jahonda rivojlangan, rivojlanib kelayotgan va qoloq mamlakatlarning mavjudligi. Hoz. kunda jahon siyosiy tartibotini belgilaşda dunyodagi 7 rivojlangan mamlakatning mavqei katta. Bu mamlakatlar b-n qoloq mamlakatlar orasidagi tafovut ğoyat kuçaydi. Taraqqiy qilgan mamlakatlarda demokratik qadriyatlar rivojlangan bölsa, qoloq mamlakatlarda avtoritarizm, demokratiyaga zid bölgan ijtimoiy munosabatlar avj oldi, xalqaro xavfsizlikka qarşi tahdidlar paydo böldi. Buni terrorçilik, ekstremizm körinişlari vujudga kelganligi tasdiqlaydi; 2) xalqaro iqtisodiy munosabatlarda paydo bulga n G.m. — jahon xöjalik tizimi vujudga kelib, unda asosan iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar ustunligi qaror topdi. Iqtisodiyoti haddan taşqari rivojlangan mamlakatlar, transnatsional korporatsiyalar jahon iqtisodiyotini boşqarayotgan bir paytda, ikkinçi tomonda ularga karam, iqtisodiyoti juda ham past darajadagi mamlakatlar mavjuddir. Jahonda iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy taraqqiyot yutuqlariga qaramasdan boy va kambagal mamlakatlar örtasidagi farq ösib bormoqsa. 20-a. oxirida rivojlangan mamlakatlar jahon yalpi milliy mahsulotining 86%ini işlab çiqargan bölsa, kambağal davlatlar atigi 1%ni işlab çiqardi. Ayrim mamlakatlar rivojlangan davlatlardan juda katta miqdorda qarzga botdi. Natijada ular siyosiy jihatdan mustaqil bölsada, iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarga qaramdir. Jahon iqti-sodiy munosabatlaridagi globalla-şuvning salbiy oqibatlari ham mavjud. Mas, milliy bozorni siqib qöyadi, işsizlikni, fermerlarning sinişini kuçaytiradi. Bu globalla-şuvga qarşi harakatni keltirib çiqardi — Yevropaning bir neça şaharlarida norozilik namoyişlari bölib ötdi. Global iqtisodiy jarayonlar jahon miqyosida harakat qiluvçi moliyaviyiqtisodiy jinoyat guruhlarini vujudga keltirdi; 3) ijtimoiy sohada vujudga kelgan G.m. — jahon aholisi muttasil köpayib borişi natijasida Osiyo va Afrika mamlakatlarida oziq-ovqat, içimlik suv tanqisligi kuçayib, bu hol boşqa mamlakatlarda ham kuzatilayotgani, jahon aholisining muayyan qismi oçarçilikni boşdan keçirayotgani, savodsiz ekanligi, axborot-texnologiya va umuman fan-texnika inqilobi samaralaridan bahramand emasligi, butun insoniyatga xavf tuğdiruvçi kasalliklar (mas, OITS) tez tarqalayotganligi şunday muammolar sirasiga kiradi; 4) inson va tabiat örtasidagi muno s a batl arning buzilişi natijasida vujudga kelgan G.m. — ular katoriga dengiz va suv havzalarining bulğanişi, örmon maydonlarining tobora qisqarişi, atmosfera ozon qatlamining yöqolib borişi kabilar kiradi. Xatarli kimyoviy moddalarning haddan taşqari köp işlatilişi natijasida q.x.da ekin ekiladigan yerlarning katta qismi yaroqsiz holatga keliş xavfi kuçaydi. Sobiq SSSRda q.x. sohasida texnokratik siyosat yuritilişi oqibatida Orol dengizi suvi kamayib, ğoyat muşkul ekologik muammolarni keltirib çiqardi. G.m.ga qarşi kuraşda jahon hamjamiyatini birlaştiriş muhim ahamiyat kasb etadi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov öz asarlarida, turli xalqaro anjumanlarda sözlagan nutqlarida Markaziy Osiyoda G.m.ning kelib çiqiş sabablari va ularni bartaraf etiş yöllarini körsatib berdi, bu muammolarni hal qiliş xalqaro xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlaşning muhim şarti ekanligiga jahon jamoatçiligi e'tiborini karatdi. Ad.: Karimov I., Özbekistan XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Şaxnazarov G., Kuda idyot çeloveçestvo, M., 1985; Otaboyev Ş., Nabiyev M., Inson va biosfera, T., 1995; Sanginov S, Filosofskiy analiz modelirovaniya globalnix protsessov, T., 1996. Sayfiddin Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛОБАЛ МУАММОЛАР - умумба шарий ҳаёт ва тараққиёт б-н боғлиқ ҳоз. замон муаммолари.Улар жумласига жаҳон термоядро урушининг олдини олиш, халқаро террорчиликка қарши кураш ва барча халқлар учун тинчликни таъминлаш; ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасида ижтимоий-иқтисодий тараққиёт даражасидаги тафовутни бартараф этиш, очлик, қашшоқлик ва саводсизликни тугатиш, ривожланаётган мамлакатларда аҳолининг тез суръатлар б-н кўпаяётганлигини тартибга солиш, атроф муҳит ҳалокатли тарзда ифлосланиб бораётганлигининг олдини олиш; инсониятни керакли ресурслар — озиқ-овқат, саноат хом ашёси, энергия манбалари б-н таъминлаш, фан ва техника тараққиёти салбий оқибатларга олиб келишига йўл қўймаслик кабилар киради. Г.м. аввало жаҳонда кечаетган иқтисодий, ижтимоийсиёсий, ҳарбий, илмий-технологик, ижтимоий-маданий жараёнларнинг умумбашарий аҳамият касб этиши натижасида юзага келди. Г.м.ларни 4 гурухга ажратиш мумкин: 1) халқаро сиёсий муносабатларда вужудга келган Г.м. — жаҳонда ривожланган, ривожланиб келаётган ва қолоқ мамлакатларнинг мавжудлиги. Ҳоз. кунда жаҳон сиёсий тартиботини белгилашда дунёдаги 7 ривожланган мамлакатнинг мавқеи катта. Бу мамлакатлар б-н қолоқ мамлакатлар орасидаги тафовут ғоят кучайди. Тараққий қилган мамлакатларда демократик қадриятлар ривожланган бўлса, қолоқ мамлакатларда авторитаризм, демократияга зид бўлган ижтимоий муносабатлар авж олди, халқаро хавфсизликка қарши таҳдидлар пайдо бўлди. Буни террорчилик, экстремизм кўринишлари вужудга келганлиги тасдиқлайди; 2) халқаро иқтисодий муносабатларда пайдо булга н Г.м. — жаҳон хўжалик тизими вужудга келиб, унда асосан иқтисодиёти ривожланган мамлакатлар устунлиги қарор топди. Иқтисодиёти ҳаддан ташқари ривожланган мамлакатлар, транснационал корпорациялар жаҳон иқтисодиётини бошқараётган бир пайтда, иккинчи томонда уларга карам, иқтисодиёти жуда ҳам паст даражадаги мамлакатлар мавжуддир. Жаҳонда иқтисодий ва илмий-техникавий тараққиёт ютуқларига қарамасдан бой ва камбагал мамлакатлар ўртасидаги фарқ ўсиб бормоқца. 20-а. охирида ривожланган мамлакатлар жаҳон ялпи миллий маҳсулотининг 86%ини ишлаб чиқарган бўлса, камбағал давлатлар атиги 1%ни ишлаб чиқарди. Айрим мамлакатлар ривожланган давлатлардан жуда катта миқдорда қарзга ботди. Натижада улар сиёсий жиҳатдан мустақил бўлсада, иқтисодий жиҳатдан ривожланган мамлакатларга қарамдир. Жаҳон иқти-содий муносабатларидаги глобалла-шувнинг салбий оқибатлари ҳам мавжуд. Мас, миллий бозорни сиқиб қўяди, ишсизликни, фермерларнинг синишини кучайтиради. Бу глобалла-шувга қарши ҳаракатни келтириб чиқарди — Европанинг бир неча шаҳарларида норозилик намойишлари бўлиб ўтди. Глобал иқтисодий жараёнлар жаҳон миқёсида ҳаракат қилувчи молиявийиқтисодий жиноят гуруҳларини вужудга келтирди; 3) ижтимоий соҳада вужудга келган Г.м. — жаҳон аҳолиси муттасил кўпайиб бориши натижасида Осиё ва Африка мамлакатларида озиқ-овқат, ичимлик сув танқислиги кучайиб, бу ҳол бошқа мамлакатларда ҳам кузатилаётгани, жаҳон аҳолисининг муайян қисми очарчиликни бошдан кечираётгани, саводсиз эканлиги, ахборот-технология ва умуман фан-техника инқилоби самараларидан баҳраманд эмаслиги, бутун инсониятга хавф туғдирувчи касалликлар (мас, ОИТС) тез тарқалаётганлиги шундай муаммолар сирасига киради; 4) инсон ва табиат ўртасидаги муно с а батл арнинг бузилиши натижасида вужудга келган Г.м. — улар каторига денгиз ва сув ҳавзаларининг булғаниши, ўрмон майдонларининг тобора қисқариши, атмосфера озон қатламининг йўқолиб бориши кабилар киради. Хатарли кимёвий моддаларнинг ҳаддан ташқари кўп ишлатилиши натижасида қ.х.да экин экиладиган ерларнинг катта қисми яроқсиз ҳолатга келиш хавфи кучайди. Собиқ СССРда қ.х. соҳасида технократик сиёсат юритилиши оқибатида Орол денгизи суви камайиб, ғоят мушкул экологик муаммоларни келтириб чиқарди. Г.м.га қарши курашда жаҳон ҳамжамиятини бирлаштириш муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримов ўз асарларида, турли халқаро анжуманларда сўзлаган нутқларида Марказий Осиёда Г.м.нинг келиб чиқиш сабаблари ва уларни бартараф этиш йўлларини кўрсатиб берди, бу муаммоларни ҳал қилиш халқаро хавфсизлик ва барқарорликни таъминлашнинг муҳим шарти эканлигига жаҳон жамоатчилиги эътиборини каратди. Ад.: Каримов И., Ўзбекистан XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Шахназаров Г., Куда идёт человечество, М., 1985; Отабоев Ш., Набиев М., Инсон ва биосфера, Т., 1995; Сангинов С, Философский анализ моделирования глобальных процессов, Т., 1996. Сайфиддин Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.