Globus
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–366-b. — ziyouz.com
Globus (lot. globus — şar, kurra) — Yer şarining modeli, uning kiçik masştabdagi şarsimon nusxasi. G.da Yerning geometrik konturlari va maydonlar nisbatini saqlagan holda butun yer yuzasidagi geografik obyektlar (quruqlik va suv havzalari, tog, tekislik va b.) qiyofasi muayyan nisbatda juda kiçraytirilgan holda tasvirlanadi. G.da geografik xaritalarda yöl qöyiladigan yönaliş, maydon va şakl xatoliklari bölmaydi. G.lar foydalaniş maqsadlariga köra bir-biridan farq qiladi: öquv G.lari, ilmiy işlarga möljallangan G.lar, transport qatnovi uçun amaliy maqsadlarda foydalaniladigan G.lar. Masştabi maqsadga köra tanlanadi. Öquv G.lari, odatda, 1:83 000 000, 1:50 000 000, 1:40 000 000, 1:30 000 000 masştabda tayyorlanadi. Şu b-n birga ulkan G.lar ham yasalgan. Hoz. vaqtda Sankt-Peterburg ş.da saklanadigan G. masştabi 1:4 000 000, Toşkentda ÖzMU geogr. fakultetidagi G. masştabi 1:7 000 000. Yer yuzasi tasvirlangani ge o grafik G., Oy yuzasi tasvirlangan Oy G.i, osmon sferasi tasvirlangan osmon G.i deb ataladi. Xaritagrafik mazmuniga köra ham G.lar har xil bölişi mumkin. Eng keng tarqalgani tabiiy geografik G.lardir. G. yasaş tarixi uzoq ötmişdan boşlangan. Qadimda sanokligina olimlarning olam haqidagi ilmiy tuğri tasavvurlari dastlabki G.larda uz aksini topgan. Dastlabki ibtidoiy G.ni mil. av. 2-a.da yunonistonlik Krates yasagan va u Örta asr G.laridan ança farq qilgan. Şarqda dastlabki ilmiy G.ni Xorazmda Abu Rayhon Beruniy 1016 y.da yasagan (P. G. Bulgakov uni 995 y.da yasalgan deb yozgan), u faqat Şim. yarim şardan iborat eng birinçi börtma (relyefli) G. bölib, aholi yaşaydigan joylar aniq kursatilgan. G.ning diametri qariyb 5 m bölganligi ma'lum (masştabi 1:2 500 000). Beruniy özi yasagan G. haqida «Geodeziya» asarida yozib qoldirgan. 13-a.da Misrda ham G. işlangan. 1492 y. Nyurnbergda nemis geografi va sayyohi Martin Bexaym (1459—1507) diametri 0,54 m li G. («Yer olmasi»)ni yasagan. Unda Yangi Dunyoni kaşf kilinişi arafasidagi Yer yuzasi haqidagi tasavvurlar aks etgan. Bexaym bu G.ni yasaşda asosan Ptolemey ma'lumotlariga asoslangan dunyo xaritasidan foydalangan. Toşkentdagi katta G. Toşkent un-ti buyurtmasi b-n 1979—84 y.larda Perm davlat un-ti laboratoriyasida yasalgan (diametri 196 sm, oğirligi 490 kg, yuzasi 13 m2 ga yaqin, öquv maqsadlarida foydalaniladi). Bu G. ni buyurtiriş va olib keliş taşabbuskori geogr. fanlari doktori, prof. H. H. Hasanov bölgan. Masştabi ikki xil: gorizontal masştabi 1:7 000 000, vertikal masştabi 1:2 000 000. Yer yuzasidagi baland-pastliklar Yerning kattaligiga nisbatan juda kiçik bölganligi sababli 2 xil masştab qabul qilingan. Bunday qilinmasa G.da Yer yuzasi relyefi şakllari körinmay qoladi. Yer yuzasi şakllari börtma usulda, landşaftlar ranglar b-n tasvirlangan. Landşaftlarga rang tanlaşda Yerning koinotdan olingan suratlari ranglaridan foydalanilgan. 15-a.da Samarqanddagi Mirzo Uluğbek qurdirgan rasadxonada ham kattagina G. bölgan. Unda iqlimlarning çegaralari, toğlar, çöllar, dengizlar va daryolar körsatilgan. Binobarin, dunyodagi ikkinçi G.ni Samarkand astronomlari yasaşgan. Uluğbekning ölimidan keyin u mutaassiblar tomonidan yöqotilgan. Samarqanddagi Özbekiston xalqlari tarixi va madaniyati muzeyida katta noyob bir G. saqlanadi. Mukammal işlangan bu G.ni 1895 y. xöjandlik ma'rifatçi Hoji Yusuf Mirfayoz öğli musavvir va olimlar b-n hamjihatlikda yasagan. G.ning balandligi uni kötarib turgan tagligi b-n birga 117 sm, şar aylanasi 160 sm, masştabi 1:2 500 000. G. gradus törlariga bölingan. Meridian va parallellar kora rang, tropik çiziqlari va qutb doiralari kizil rang b-n çizilgan. Nolinçi meridian Grinviçdan emas, Afrikaning ğarbidagi Yaşil burun o.laridan ötkazilgan. Bu Abu Rayhon Beruniy G.sidagi boşlanğiç meridianga töğri keladi. G.ga kariyb mingta nom yozilgan. G.ga belboğ tarzida 12 burj doirasi örnatilgan. Har bir burj doirasi içida burjni anglatuvçi rasmlar — şer, qöy, qisqiçbaqa, çayon, baliq, qöçqor, hökiz va b. tasvirlangan. Bu Turkiston ölkasi mahalliy olimlari yaratgan va ilmiy jihatdan öz davri uçun eng mukammal G. dir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛОБУС (лот. globus — шар, курра) — Ер шарининг модели, унинг кичик масштабдаги шарсимон нусхаси. Г.да Ернинг геометрик контурлари ва майдонлар нисбатини сақлаган ҳолда бутун ер юзасидаги географик объектлар (қуруқлик ва сув ҳавзалари, тог, текислик ва б.) қиёфаси муайян нисбатда жуда кичрайтирилган ҳолда тасвирланади. Г.да географик хариталарда йўл қўйиладиган йўналиш, майдон ва шакл хатоликлари бўлмайди. Г.лар фойдаланиш мақсадларига кўра бир-биридан фарқ қилади: ўқув Г.лари, илмий ишларга мўлжалланган Г.лар, транспорт қатнови учун амалий мақсадларда фойдаланиладиган Г.лар. Масштаби мақсадга кўра танланади. Ўқув Г.лари, одатда, 1:83 000 000, 1:50 000 000, 1:40 000 000, 1:30 000 000 масштабда тайёрланади. Шу б-н бирга улкан Г.лар ҳам ясалган. Ҳоз. вақтда Санкт-Петербург ш.да сакланадиган Г. масштаби 1:4 000 000, Тошкентда ЎзМУ геогр. факультетидаги Г. масштаби 1:7 000 000. Ер юзаси тасвирлангани ге о график Г., Ой юзаси тасвирланган Ой Г.и, осмон сфераси тасвирланган осмон Г.и деб аталади. Харитаграфик мазмунига кўра ҳам Г.лар ҳар хил бўлиши мумкин. Энг кенг тарқалгани табиий географик Г.лардир. Г. ясаш тарихи узоқ ўтмишдан бошланган. Қадимда саноклигина олимларнинг олам ҳақидаги илмий туғри тасаввурлари дастлабки Г.ларда уз аксини топган. Дастлабки ибтидоий Г.ни мил. ав. 2-а.да юнонистонлик Кратес ясаган ва у Ўрта аср Г.ларидан анча фарқ қилган. Шарқда дастлабки илмий Г.ни Хоразмда Абу Райҳон Беруний 1016 й.да ясаган (П. Г. Булгаков уни 995 й.да ясалган деб ёзган), у фақат Шим. ярим шардан иборат энг биринчи бўртма (рельефли) Г. бўлиб, аҳоли яшайдиган жойлар аниқ курсатилган. Г.нинг диаметри қарийб 5 м бўлганлиги маълум (масштаби 1:2 500 000). Беруний ўзи ясаган Г. ҳақида «Геодезия» асарида ёзиб қолдирган. 13-а.да Мисрда ҳам Г. ишланган. 1492 й. Нюрнбергда немис географи ва сайёҳи Мартин Бехайм (1459—1507) диаметри 0,54 м ли Г. («Ер олмаси»)ни ясаган. Унда Янги Дунёни кашф килиниши арафасидаги Ер юзаси ҳақидаги тасаввурлар акс этган. Бехайм бу Г.ни ясашда асосан Птолемей маълумотларига асосланган дунё харитасидан фойдаланган. Тошкентдаги катта Г. Тошкент ун-ти буюртмаси б-н 1979—84 й.ларда Пермь давлат ун-ти лабораториясида ясалган (диаметри 196 см, оғирлиги 490 кг, юзаси 13 м2 га яқин, ўқув мақсадларида фойдаланилади). Бу Г. ни буюртириш ва олиб келиш ташаббускори геогр. фанлари доктори, проф. Ҳ. Ҳ. Ҳасанов бўлган. Масштаби икки хил: горизонтал масштаби 1:7 000 000, вертикал масштаби 1:2 000 000. Ер юзасидаги баланд-пастликлар Ернинг катталигига нисбатан жуда кичик бўлганлиги сабабли 2 хил масштаб қабул қилинган. Бундай қилинмаса Г.да Ер юзаси рельефи шакллари кўринмай қолади. Ер юзаси шакллари бўртма усулда, ландшафтлар ранглар б-н тасвирланган. Ландшафтларга ранг танлашда Ернинг коинотдан олинган суратлари рангларидан фойдаланилган. 15-а.да Самарқанддаги Мирзо Улуғбек қурдирган расадхонада ҳам каттагина Г. бўлган. Унда иқлимларнинг чегаралари, тоғлар, чўллар, денгизлар ва дарёлар кўрсатилган. Бинобарин, дунёдаги иккинчи Г.ни Самарканд астрономлари ясашган. Улуғбекнинг ўлимидан кейин у мутаассиблар томонидан йўқотилган. Самарқанддаги Ўзбекистон халқлари тарихи ва маданияти музейида катта ноёб бир Г. сақланади. Мукаммал ишланган бу Г.ни 1895 й. хўжандлик маърифатчи Ҳожи Юсуф Мирфаёз ўғли мусаввир ва олимлар б-н ҳамжиҳатликда ясаган. Г.нинг баландлиги уни кўтариб турган таглиги б-н бирга 117 см, шар айланаси 160 см, масштаби 1:2 500 000. Г. градус тўрларига бўлинган. Меридиан ва параллеллар кора ранг, тропик чизиқлари ва қутб доиралари кизил ранг б-н чизилган. Нолинчи меридиан Гринвичдан эмас, Африканинг ғарбидаги Яшил бурун о.ларидан ўтказилган. Бу Абу Райҳон Беруний Г.сидаги бошланғич меридианга тўғри келади. Г.га карийб мингта ном ёзилган. Г.га белбоғ тарзида 12 бурж доираси ўрнатилган. Ҳар бир бурж доираси ичида буржни англатувчи расмлар — шер, қўй, қисқичбақа, чаён, балиқ, қўчқор, ҳўкиз ва б. тасвирланган. Бу Туркистон ўлкаси маҳаллий олимлари яратган ва илмий жиҳатдан ўз даври учун энг мукаммал Г. дир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.