Glyatsiologiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 369–370-b. — ziyouz.com
Glyatsiologiya (lot. glacies — muz va ...logiya) — Yer yuzasidagi barça muz şakllari (muzliklar, qor qoplami va b.), yer osti muzlari, ularning tuzilişi, tarkibi, fizik xususiyatlari, kelib çiqişi va rivojlanişi, geol. va geomorfologik faoliyati, geografik tarqalişi haqidagi fan. Umumiy muzşunoslikning sinonimi. G. glyatsiosfera va yer yuzasi, atmosfera, gidrosfera va litosferadagi tabiiy muz va muzliklar, ularning joylaşişi, rejimi va rivojlaniş dinamikasi, atrof muhit b-n özaro aloqasi, muzning Yer evolyutsiyasidagi ahamiyatini örganadi. G. suv oqimi, muz zaxirasi, muzliklarning iqlimga ta'siri, geologik işi va b. tabiiy xususiyatlarini örganişda tabiiy geogr.ning gidrologiya, geomorfologiya, iqlimşunoslik va geodeziya kabi tarmoqlari metodlaridan foydalanadi. G.ning ötmiş davrlar muzliklarini örganadigan bölimi paleoglya siologiya deb ataladi. Muzliklar haqidagi dastlabki yozma ma'lumot fransuz tabiatşunosi Myunster Sebastyan qalamiga mansub (1544). G. 18—19-a.larda gidrologiya va geol. fanlari negizida şakllana boşladi. Bunda şveysariyalik tabiatşunos Oras Sossyurning (1740—99) «Alp toğlariga sayohat» (1779—96) asari muhim örin tutdi. 19-a. oxiri — 20-a. örtalariga kelib qattiq va suyuq holatdagi suvni örganiş usullari va ular b-n boğliq bölgan muammolar turliça ekanligi aniq bölib qoldi. Bu davrda qutb muzliklari, ularga xos bölgan qonuniyatlar örganildi, muz tabiatiga va muzliklardagi fizik hodisalar mohiyatiga çuqur kirib borildi, materik va toğ muzliklarining nisbatini soliştiriş imkoniyati yaratildi va G. geografiya, gidrologiya, geol. va geofizika fanlari sohalarining tutaşgan joyida yuzaga kelgan mustaqil fanga aylandi. Örta Osiyo muzliklarining dastlabki katalogini 1930 y. N.L. Korjenevskiy naşr qilgan. Unda jami 1223 vodiy muzligi, jumladan Pomirda 296 ta, Hisor-Olayda 199 ta muzlik qayd qilingan. Muzliklarning sönggi köp jildli katalogi 1965—82 y.larda sobiq Ittifoq FAning Geografiya in-ti, Örta Osiyo gidrometeorologiya i.t. instituta (ÖOGMITI) va «Gidrometxizmat»ning boşka in-t va muassasalari tomonidan yaratildi. Örta Osiyo toğlaridagi muzliklarga tegişli ma'lumotlar 14-jildda jamlangan. Uşbu katalog Jahon qormuzlik resurslari atlasini tuzişda asos bölgan. G. fizika, mat., geofizika, geokimyo, geodeziya, xaritagrafiya, geogr., geologiya va b. fanlar usullaridan foydalanadi. Keyingi yillarda glyatsiologik tadqikrtlarning yangi usullari (termik burğilaş, fotogrammetriya, aerofotosyomka va b.) paydo böldi. G. örganadigan obyektlariga boğliq holda muzlikşunoslik, qorşunoslik, qor köçkilari ilmi, suv havzalari muzşunosligi, paleoglyatsiologiya kabi sohalarga bölinadi. Ikkinçi tomondan, G.da öziga yaqin bölgan fanlar b-n aloqasi va qöllaniladigan usullarining turliçaligi asosida glyatsioiqlimşunoslik, glyatsiogidrologiya, strukturaviy G., dinamik G., geokimyoviy G. kabi yönalişlar farklanadi. G.ning amaliy ahamiyati jadal suratlarda ösmoqda, natijada öziga xos yangi yönaliş — muhandislik G.si töla şakllandi. G. doimiy muzloq yerlarni örganadigan geokriologiya b-n qöşilib, kriosferani örganadigan Yer kriologiyasini taşkil etadi. Hoz. zamon G. si atrof muhit muhofazasi hamda tabiat va jamiyatning özaro aloqasi muammolari b-n çambarças boğliq. G. sohasidagi tadqiqotlar dunyoning köpgina mamlakatlari (Avstraliya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Daniya, Kanada, Norvegiya, Rossiya, Fransiya, Şvetsiya, Şveysariya, Yaponiya va b.) da keng miqyosda amalga oşirilmoqda. Bunda Xalqaro geofizika yillari (1882 — 83, 1932—33 va 1957—58), Xalqaro geofizika hamkorlik yili (1959) va Xalqaro gidrologik ön yillik (1966 —75)larning ahamiyati katta böldi. Öşa yillarda Yer kurrasidagi barça muzliklar holati kuzatib turildi. Ayrim davlatlar va jahon miqyosida faoliyat körsatadigan Xalqaro glyatsiologiya uyuşmalari, jamiyatlari mavjud. 1907 y.dan Angliyaning Kembrij şaxrida Xalqaro miqyosda «Glyatsiologiya jurnali» çop etiladi. Glyatsiologik tadqiqotlar Özbekistonda ÖOGMITIning G. bölimida, Özbekiston FA Geol. va geofizika in-tining G. laboratoriyasida amalga oşiriladi. 1967 y. Abramov muzligida ÖOGMITIning glyatsiologik tadqiqotlar ötkazuvçi maxsus st-yasi taşkil etildi. «Örta Osiyoda glyatsiologik tadqiqotlar» mavzuida doimiy ravişda ilmiy töplamlar çop etiladi. G. fani rivojiga N.L. Korjenevskiy, O.P. Şçeglova, V.F.Suslov, A.A.Akbarov, G.Ye.Glazirin, B.A.Kamolov, L.A. Kanayev, V.G.Konovalov, A.S.Şçetinnikov va b. olimlar salmoqli hissa qöşdilar. Ad.: Golubev G.N., Gidrologiya lednikov, L., 1976; Injenernaya glyatsiologiya, M., 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛЯЦИОЛОГИЯ (лот. glacies — муз ва ...логия) — Ер юзасидаги барча муз шакллари (музликлар, қор қоплами ва б.), ер ости музлари, уларнинг тузилиши, таркиби, физик хусусиятлари, келиб чиқиши ва ривожланиши, геол. ва геоморфологик фаолияти, географик тарқалиши ҳақидаги фан. Умумий музшуносликнинг синоними. Г. гляциосфера ва ер юзаси, атмосфера, гидросфера ва литосферадаги табиий муз ва музликлар, уларнинг жойлашиши, режими ва ривожланиш динамикаси, атроф муҳит б-н ўзаро алоқаси, музнинг Ер эволюциясидаги аҳамиятини ўрганади. Г. сув оқими, муз захираси, музликларнинг иқлимга таъсири, геологик иши ва б. табиий хусусиятларини ўрганишда табиий геогр.нинг гидрология, геоморфология, иқлимшунослик ва геодезия каби тармоқлари методларидан фойдаланади. Г.нинг ўтмиш даврлар музликларини ўрганадиган бўлими палеогля циология деб аталади. Музликлар ҳақидаги дастлабки ёзма маълумот француз табиатшуноси Мюнстер Себастьян қаламига мансуб (1544). Г. 18—19-а.ларда гидрология ва геол. фанлари негизида шакллана бошлади. Бунда швейцариялик табиатшунос Орас Соссюрнинг (1740—99) «Альп тоғларига саёҳат» (1779—96) асари муҳим ўрин тутди. 19-а. охири — 20-а. ўрталарига келиб қаттиқ ва суюқ ҳолатдаги сувни ўрганиш усуллари ва улар б-н боғлиқ бўлган муаммолар турлича эканлиги аниқ бўлиб қолди. Бу даврда қутб музликлари, уларга хос бўлган қонуниятлар ўрганилди, муз табиатига ва музликлардаги физик ҳодисалар моҳиятига чуқур кириб борилди, материк ва тоғ музликларининг нисбатини солиштириш имконияти яратилди ва Г. география, гидрология, геол. ва геофизика фанлари соҳаларининг туташган жойида юзага келган мустақил фанга айланди. Ўрта Осиё музликларининг дастлабки каталогини 1930 й. Н.Л. Корженевский нашр қилган. Унда жами 1223 водий музлиги, жумладан Помирда 296 та, Ҳисор-Олайда 199 та музлик қайд қилинган. Музликларнинг сўнгги кўп жилдли каталоги 1965—82 й.ларда собиқ Иттифоқ ФАнинг География ин-ти, Ўрта Осиё гидрометеорология и.т. института (ЎОГМИТИ) ва «Гидрометхизмат»нинг бошка ин-т ва муассасалари томонидан яратилди. Ўрта Осиё тоғларидаги музликларга тегишли маълумотлар 14-жилдда жамланган. Ушбу каталог Жаҳон қормузлик ресурслари атласини тузишда асос бўлган. Г. физика, мат., геофизика, геокимё, геодезия, харитаграфия, геогр., геология ва б. фанлар усулларидан фойдаланади. Кейинги йилларда гляциологик тадқикртларнинг янги усуллари (термик бурғилаш, фотограмметрия, аэрофотосъёмка ва б.) пайдо бўлди. Г. ўрганадиган объектларига боғлиқ ҳолда музликшунослик, қоршунослик, қор кўчкилари илми, сув ҳавзалари музшунослиги, палеогляциология каби соҳаларга бўлинади. Иккинчи томондан, Г.да ўзига яқин бўлган фанлар б-н алоқаси ва қўлланиладиган усулларининг турличалиги асосида гляциоиқлимшунослик, гляциогидрология, структуравий Г., динамик Г., геокимёвий Г. каби йўналишлар фаркланади. Г.нинг амалий аҳамияти жадал суратларда ўсмоқда, натижада ўзига хос янги йўналиш — муҳандислик Г.си тўла шаклланди. Г. доимий музлоқ ерларни ўрганадиган геокриология б-н қўшилиб, криосферани ўрганадиган Ер криологиясини ташкил этади. Ҳоз. замон Г. си атроф муҳит муҳофазаси ҳамда табиат ва жамиятнинг ўзаро алоқаси муаммолари б-н чамбарчас боғлиқ. Г. соҳасидаги тадқиқотлар дунёнинг кўпгина мамлакатлари (Австралия, АҚШ, Буюк Британия, Дания, Канада, Норвегия, Россия, Франция, Швеция, Швейцария, Япония ва б.) да кенг миқёсда амалга оширилмоқда. Бунда Халқаро геофизика йиллари (1882 — 83, 1932—33 ва 1957—58), Халқаро геофизика ҳамкорлик йили (1959) ва Халқаро гидрологик ўн йиллик (1966 —75)ларнинг аҳамияти катта бўлди. Ўша йилларда Ер куррасидаги барча музликлар ҳолати кузатиб турилди. Айрим давлатлар ва жаҳон миқёсида фаолият кўрсатадиган Халқаро гляциология уюшмалари, жамиятлари мавжуд. 1907 й.дан Англиянинг Кембриж шахрида Халқаро миқёсда «Гляциология журнали» чоп этилади. Гляциологик тадқиқотлар Ўзбекистонда ЎОГМИТИнинг Г. бўлимида, Ўзбекистон ФА Геол. ва геофизика ин-тининг Г. лабораториясида амалга оширилади. 1967 й. Абрамов музлигида ЎОГМИТИнинг гляциологик тадқиқотлар ўтказувчи махсус ст-яси ташкил этилди. «Ўрта Осиёда гляциологик тадқиқотлар» мавзуида доимий равишда илмий тўпламлар чоп этилади. Г. фани ривожига Н.Л. Корженевский, О.П. Шчеглова, В.Ф.Суслов, А.А.Акбаров, Г.Е.Глазирин, Б.А.Камолов, Л.А. Канаев, В.Г.Коновалов, А.С.Шчетинников ва б. олимлар салмоқли ҳисса қўшдилар. Ад.: Голубев Г.Н., Гидрология ледников, Л., 1976; Инженерная гляциология, М., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.