Gödak
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 518–521-b. — ziyouz.com
Gödak GÖDAK, emadigan bola — bir yoşgaça bölgan bola (şartli ravişda tuğilganidan keyin tört haftagaça — çaqaloq). G. organizmi xali tuzuk rivojlanmagan, a'zolari takomillaşmagan, turli xil kasalliklarga tez çalinadigan, şu sababli sinçiklab parvariş qilişga muhtoj böladi. Bu davrda bolaning böyi va vazni tez usadi, unda energiya sarfi ortadi, şu bois uning köpgina, xususan hazm, nafas, yurak-tomir va b. sistemalari faoliyati jadal takomillaşa boradi. Bolani yaxşi parvariş qilinsa va töğri, iloji boriça ona suti b-n boqilsa, u soğlom bölib, vazni oşaveradi. G. uçun eng zarur ovqat — ona suti, unda bolaning soğlom va töğri ösişi uçun zarur moddalar — oqsil, yoğ, uglevod, tuz, suv, vitaminlar, şuningdek, himoya antitelolari bor, ular bola hayotining dastlabki oylarida ba'zi bir yuqumli kasalliklardan saqlab qoladi. Kökrak suti boşqa ovqatlarga qaraganda yaxşi hazm böladi va töla-tökis singadi, tarkibida mikroblar bölmaydi. Bolaning normal ösişi uni bekamu köst ovqatlantirişga boğliq. Bola bir oylik bölişiga yaqin böyi 3—3,5 sm, bir yoşida esa 25—27 sm uzayadi. Dastlabki 3 oyda vazn hafta sayin 200—250 g dan, 6-oylarda 150— 200 g dan oşib boradi. 6 oylik G. vazni tuğilgandagi vazniga nisbatan ikki hissa, 1 yoşida uç hissa oşadi, bu davrda vazni 10—11 kg ga yetib qoladi. Bolaning harakat faoliyati va psixikasi juda tez rivojlanadi: avvaliga bola ötira boşlaydi, keyin emaklab ketadi va nihoyat, turadigan böladi, ota-onasini taniydi. Bir yoşga yaqin avval kattalar yordamida, keyin özi yuradi; tili çiqadi va murğak qiyofasiga kiradi; u nimjonligiga qaramay özining hissiyotlari, keçinmalari böladi. Bu davrda bola organizmining hamma a'zo va sistemalari yana ham rivojlanadi, biroq unça takomillaşmagan va öziga xos böladi. Terisi nozik, salga şikastlanadigan va öziga xos parvarişni talab etadi. Dastlabki 3—4 oyda ter bezlari funksiyasi sust bölib, bu issiqlik idora etilişini yomonlaştiradi, harorat özgarganida bola salga issiqlab ketişi yoki sovqotişi mumkin. G. yarim yoşligida ayniqsa yuzda teri osti yoğ qavati yaxşi rivojlanadi. G. hayotining dastlabki oylarida suyaklari qisman toğay töqimasidan iborat bölib, bora-bora suyak töqimasiga aylanadi. Toğaylar sohasida suyaklaniş nuqtalari paydo böladi. Katta liqildoq keçi b-n 1,5 yoşga borib yopiladi; kalla suyaklari oraligidagi çoklar 3—4 oyga borib sekin-asta ziçlaşadi. Bolaning umurtqa poğonasi juda mayin bölib, salga qiyşayadi. Bola notöğri parvariş qilinsa, u sof havoda kam bölsa, skeletining şakllanişi buziladi — bu raxit va b. kasalliklarning paydo bölişiga olib kelişi mumkin. Taxm. 6 oygaça bolada tiş bölmaydi; 6—8 oylikda tiş çika boşlaydi, bola bir yaşarligida 8 ta tişi böladi. Tiş çiqişi maromida, heç qanday kasallik alomatlarisiz keçadi, ba'zan tişi çikayotgan bola injiq bölib qoladi; darmonsizlaniş, uyqusizlik, isitmalaş, iç ketişi va b. kuzatilişi mumkin. Bu vaqtda darhol vraçga murojaat etiş ker a k . G. hayotining dastlabki oylarida hazm a'zolari faqat ona sutini azm qila oladi, 1,5—2 oyligida vitaminlarga boy sabzavot va meva şarbatlari, asta-sekin 4—5 oylik bölganida sutli va sabzavotli omuxtalar, 6—7-oylarga kelib göştli (qiymalangan) ovqatlar va tvorog beriş mumkin. Bola 10—12 oylik bölganida xilma-xil ovqatlarni beraversa ham böladi. Bolaga ovqatni ma'lum tartib-qoidalarga amal qilgan holda, uning murğaqligini nazarda tutib tayyorlaş talab etiladi. Aks holda me'da-içak va moddalar almaşinuvining turli kasalliklari tez avj oladi. Bu davrda G.ning muskul sistemasi hali tuzuk rivojlanmagan bölib, bola ösgan sari u takomillaşib, birmunça kuçli, çidamli bölib boradi. Bolani muntazam badan tarbiya qildirilganda muskullari juda töğri va bekamu köst rivojlanadi. Nafas muskullari ança rivojlanadi va kökrak qafasi nafas olişda faol qatnaşadi: öpka siğimi kattalaşadi. Bu yoşda öpkaga ança zör keladi. Nafas yöllarining şilliq qavati nozik böladi, şu sababli, bola pala-partiş parvariş qilinsa, nafas a'zolari bot-bot kasallanadi. Yurak-tomir sistemasi birmunça rivojlanib, takomillaşib boradi, yurak vazni ortaveradi. Yurak-tomir sistemasining öziga xos xususiyatlari qon aylanişini osonlaştiradi. Siydik-tanosil a'zolari ham rivojlanib boradi; qovuq kattalaşadi, siydik ajralişi ança kamayadi. G.ning nerv sistemasi juda tez rivojlanadi. Sezgi a'zolari yaxşi rivojlangan bölib, ilk gödaqlik kunlaridanoq bola şirin va aççiqni ajratadi; qattiq tovuş kelganda seskanib tuşadi, ravşan yoruğlikka yalt etib qaraydi. Bir oylik bola rangli buyumlarga tikilib turadi. Bola tuğilişidan hid biladi, ona kökragini yaqinlaştirsa, jonlanadi — boşini buradi, oğzini oçadi, söriş va yutiş harakatlarini qiladi. G.ning nerv faoliyati birinçi va ikkinçi signal sistemasi rivojlanişiga bevosita boğliq. G. 2-oydan boşlab ixtiyoriy harakat qiladi; boşini kötara va tuta boşlaydi. Yörgaklanganda qöli va oyoklarini qimirlatadi, jilmayadi. Bu yoşda G. bir keça-kunduzda taxm. 20 soatça uxlaşi kerak. 3—4 oylik G. çalqança yotqizilsa, qaddini kötaradi, yon tomonga ağdariladi. Qöl harakati faollaşadi, öyinçoqqa intiladi, barmoqlarini oğziga tiqadi, yörgakni tortadi. Unga tikilib karaganda guvranib bir qadar aniq tovuş çiqaradi. 4 oylik bola suyab turilsa ötiradi, taniş-notaniş kişilarni ajratadi, guvranib xoniş qiladi, 5 oyligida onasini yaxşi taniydi, begonalarga bormaydi, qöltiğidan uşlansa, oyoqda tekis turadi, 6 oyligidan heç narsaga suyanmay ötira oladi, emaklamoqçi yoki uşlab tursa, qadam taşlamoqçi böladi, sodda böğinlarni talaffuz qila boşlaydi. 8 oyligida bemalol emaklab ketadi, biror narsaga tirmaşib örnidan tura oladi, qölidan uşlansa, qadam taşlaydi, «oyi», «ada» sözlarini aniqaytadi. 10 oyligida örnidan bemalol turib «obke» yoki «ayt» deganingizni qiladi; «qilma», «qil» deganning farqiga yetadi, 10—15 taça sözni biladi. Sutkada 14—16 soat uxlaydi. G. harakat funksiyasining rivojlaniş sxemasi rasmda körsatilgan. Bu davrda badan tarbiya va çiniqtiriş muhim ahamiyatga ega, çunki çiniqqan bola turli kasalliklarga kamroq çalinadi. Nimjon bolalarda diatez, raxit, anemiya, gipotrofiya va b. kasalliklar kuzatiladi. Şuning uçun iloji boriça G.ni oçiq havoda sayr qildiriş, havo va quyoş vannalaridan bahramand etiş, massaj, gimnastika va b. uning har tomonlama yetuk va soğlom ösişiga yordam beradi. G.ning ovqati ham öziga xos va rang-barang bölişi kerak. Bola notöğri ovqatlantirilsa, u zarur oziq moddalarni yetarliça olib turmasa, bu uning jismoniy va aqliy jiHatdan rivojlanişiga yomon ta'sir körsatadi, natijada organizm turli xil kasalliklarga çidamsiz bölib qoladi. Haddan taşqari köp ovqat bermaslik kerak, aks holda bola xom semiz bölib, bot-bot kasallanadi. Ovqat tarkibida oqsil, yoğ, uglevod, tuzlar va vitaminlar ma'lum miqdorda bölişi mumkin. Kökrakda sut kam degan bahona b-n bolani barvaqt kökrakdan ayiriş yaramaydi, onaning hatto ozgina suti ham bolani çiniqtiradi. Mabodo sut kamligidan bola oç qolib oza boşlasa, vraç b-n maslahatlaşib qöşimça ovqat beriladi. G. soğliğini saqlaşda iç kiyimi, oziqovqati, idiş-tovoqlari va örinboşlarini ozoda tutiş juda muhim. G. beşikda yotadigan bölsa, uni vaqtida belab, vaqtida yeçişga e'tibor beriş kerak. G. beşikdan yeçilgaç, uning badanlarini, xususan boşi va kuraklarini silab-siypalaş, oyoq-qöllarini maşq qildiriş, beşik hamda unga işlatiladigan anjomlarini bot-bot şamollatib turiş lozim. G.ka quruq sörğiç sördiriş yaramaydi, uni yaxşilab qaynatib işlatiş lozim. G. alo-hida uyda yotqizilsa tinç uxlaydi, xona toza, yoruğ bölişi va vaqt-vaqti b-n şamollatib turilişi lozim. Xona t-rasi 20° bölgani ma'qul. Bundan isib ketsa, bolani oçiq havoga olib çiqilganda tez şamollaydi. G. terisi nozik bölib, salga zararlanişi mumkin, şuning uçun muntazam parvariş qiliş, har kuni ertalab va keçqurun yuzini iliq suv b-n, qölini esa sovunlab yuviş (çunki u qölini oğziga tiqadi, söradi), tirnoğini vaqt-vaqti b-n olib turiş zarur. Uni har kuni iliq suvda sovunlamasdan, har 2—3 kunda sovunlab çömiltiriladi, betob bölib qrlsa, tuzalgunça çömiltirmay turiladi. Çömiltirilgandan keyin mayin soçiq b-n artiladi, çov burmalari, qöltiq va quloq orqasiga vazelin yoki qizdirilgan ösimlik yoği, «Bolalar» kremi surtiladi. Qaynatilgan toza suvga höllangan paxta b-n G. közini burçagidan burunga qarab har kuni artiladi. Xuddi şu zaylda uning burni ham tozalab turiladi. Burundan nafas olganda kökrak qafasi va öpka yaxşi rivojlanadi, bola tinç uxlaydi va kasallikka kam çalinadi. G.lar kiyim-keçagi yengil, issiq, keng, ter va b. çiqindilar bemalol buğlanib ketadigan bölişi kerak. Uni haddan ziyod örabçirmaş yaramaydi, aks holda u isib ketib tez-tez şamollaydigan bölib qoladi. G. hayotining birinçi kunidan boşlab oçiq havoga örgatilişi kerak. Sof, salqin havoda organizmi çiniqadi, iştahasi oçiladi, teri va öpkasi mustahkamlanadi, kasalliklarga çalinmaydigan böladi. G. organizmini asta-sekin çiniqtira boriş kerak. Ketlikni şoşmasdan (G.ni 1—2 min. yalanğoç yotqizib qöyib) almaştiriş lozim, şunda G. havo vannasiga örgana boradi. G.ni oçiq havoda sayr qildiriş muddati obhavoga qarab özgartirib turiladi. Bolani kun böyiça qölda kötarib yuriş yaramaydi, aks holda örganib qolib, onasiga ham, boşqalarga ham tinim bermaydi, özi ham qiynaladi. Ona va oiladagi boşqa kişilar G.ka gapirib, tovuşni ajratişga, öyinçoqlarni öynaşga örgatişlari lozim. Soğlom bola har qanday şaroitda ham özi uxlab qoladi. U yotgan xonani qoronği qiliş, tinçlik saqlaş şart emas. Bola yiğlasa, sababini aniqlaşga harakat qiliş lozim. Atrofdagilar qançalik şirinsuxan bölişsa, bola ham şunçalik sergak va soğlom ösadi. G.ni 4—5 oyligidan tösişga örgatiş, emizişdan oldin va keyin, uxlatiş oldidan va uyğonganidan keyin gösayotganda uni maqtab, erkalab turiş kerak. G.ning harakatlaniş qobiliyatini östira boriş juda muhim, lekin bunda ehtiyotkor böliş lozim. Bolani barvaqt, ya'ni badani qali qotmaganda, hatto atrofiga yostiq qöyib ötqazilsa ham, bukçayib ötiradi, natijada umurtqa poğonasi, erta yurişga örgatilganda esa oyoği qiyşayib qolişi mumkin. 2,5—3 oyligidan boşlab bolani qattiqroq narsa ustiga qorni b-n yotqizib turiş kerak, bunda böyin, orqa, oyoq muskullari mustahkam bölib boradi. Bola surila boşlagaç, uzoqroqqa öyinçoq qöyib, uni surilib borişga örgatiş zarur. 4—5-oydan boşlab har kuni 5 min.ça badan tarbiya qildiriş kerak. Yoşiga mos holda tanlangan öyinçoqlarni öynatiş bolaning teran ösişiga imkon beradi. Ona tuğruqxonadan çiqqaç, G.ni bolalar poliklinikasi hisobga oladi, şifokorlar ona huzuriga borib, unga bolani töğri boqiş va parvarişlaşga oid tegişli maslahatlar berib turadilar. Ad.: Tarase n ko I.A., Gödak bola parvarişi, T., 1984; Qodirov U.Z., Abdumajidov A.A., Askaryans V. P., Bolalar fiziologiyasi, T., 1999. Akmal Sultonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЎДАК, эмадиган бола — бир ёшгача бўлган бола (шартли равишда туғилганидан кейин тўрт ҳафтагача — чақалоқ). Г. организми хали тузук ривожланмаган, аъзолари такомиллашмаган, турли хил касалликларга тез чалинадиган, шу сабабли синчиклаб парвариш қилишга муҳтож бўлади. Бу даврда боланинг бўйи ва вазни тез усади, унда энергия сарфи ортади, шу боис унинг кўпгина, хусусан ҳазм, нафас, юрак-томир ва б. системалари фаолияти жадал такомиллаша боради. Болани яхши парвариш қилинса ва тўғри, иложи борича она сути б-н боқилса, у соғлом бўлиб, вазни ошаверади. Г. учун энг зарур овқат — она сути, унда боланинг соғлом ва тўғри ўсиши учун зарур моддалар — оқсил, ёғ, углевод, туз, сув, витаминлар, шунингдек, ҳимоя антителолари бор, улар бола ҳаётининг дастлабки ойларида баъзи бир юқумли касалликлардан сақлаб қолади. Кўкрак сути бошқа овқатларга қараганда яхши ҳазм бўлади ва тўла-тўкис сингади, таркибида микроблар бўлмайди. Боланинг нормал ўсиши уни бекаму кўст овқатлантиришга боғлиқ. Бола бир ойлик бўлишига яқин бўйи 3—3,5 см, бир ёшида эса 25—27 см узаяди. Дастлабки 3 ойда вазн ҳафта сайин 200—250 г дан, 6-ойларда 150— 200 г дан ошиб боради. 6 ойлик Г. вазни туғилгандаги вазнига нисбатан икки ҳисса, 1 ёшида уч ҳисса ошади, бу даврда вазни 10—11 кг га етиб қолади. Боланинг ҳаракат фаолияти ва психикаси жуда тез ривожланади: аввалига бола ўтира бошлайди, кейин эмаклаб кетади ва ниҳоят, турадиган бўлади, ота-онасини танийди. Бир ёшга яқин аввал катталар ёрдамида, кейин ўзи юради; тили чиқади ва мурғак қиёфасига киради; у нимжонлигига қарамай ўзининг ҳиссиётлари, кечинмалари бўлади. Бу даврда бола организмининг ҳамма аъзо ва системалари яна ҳам ривожланади, бироқ унча такомиллашмаган ва ўзига хос бўлади. Териси нозик, салга шикастланадиган ва ўзига хос парваришни талаб этади. Дастлабки 3—4 ойда тер безлари функцияси суст бўлиб, бу иссиқлик идора этилишини ёмонлаштиради, ҳарорат ўзгарганида бола салга иссиқлаб кетиши ёки совқотиши мумкин. Г. ярим ёшлигида айниқса юзда тери ости ёғ қавати яхши ривожланади. Г. ҳаётининг дастлабки ойларида суяклари қисман тоғай тўқимасидан иборат бўлиб, бора-бора суяк тўқимасига айланади. Тоғайлар соҳасида суякланиш нуқталари пайдо бўлади. Катта лиқилдоқ кечи б-н 1,5 ёшга бориб ёпилади; калла суяклари оралигидаги чоклар 3—4 ойга бориб секин-аста зичлашади. Боланинг умуртқа поғонаси жуда майин бўлиб, салга қийшаяди. Бола нотўғри парвариш қилинса, у соф ҳавода кам бўлса, скелетининг шаклланиши бузилади — бу рахит ва б. касалликларнинг пайдо бўлишига олиб келиши мумкин. Тахм. 6 ойгача болада тиш бўлмайди; 6—8 ойликда тиш чика бошлайди, бола бир яшарлигида 8 та тиши бўлади. Тиш чиқиши маромида, ҳеч қандай касаллик аломатларисиз кечади, баъзан тиши чикаётган бола инжиқ бўлиб қолади; дармонсизланиш, уйқусизлик, иситмалаш, ич кетиши ва б. кузатилиши мумкин. Бу вақтда дарҳол врачга мурожаат этиш кер а к . Г. ҳаётининг дастлабки ойларида ҳазм аъзолари фақат она сутини азм қила олади, 1,5—2 ойлигида витаминларга бой сабзавот ва мева шарбатлари, аста-секин 4—5 ойлик бўлганида сутли ва сабзавотли омухталар, 6—7-ойларга келиб гўштли (қиймаланган) овқатлар ва творог бериш мумкин. Бола 10—12 ойлик бўлганида хилма-хил овқатларни бераверса ҳам бўлади. Болага овқатни маълум тартиб-қоидаларга амал қилган ҳолда, унинг мурғақлигини назарда тутиб тайёрлаш талаб этилади. Акс ҳолда меъда-ичак ва моддалар алмашинувининг турли касалликлари тез авж олади. Бу даврда Г.нинг мускул системаси ҳали тузук ривожланмаган бўлиб, бола ўсган сари у такомиллашиб, бирмунча кучли, чидамли бўлиб боради. Болани мунтазам бадан тарбия қилдирилганда мускуллари жуда тўғри ва бекаму кўст ривожланади. Нафас мускуллари анча ривожланади ва кўкрак қафаси нафас олишда фаол қатнашади: ўпка сиғими катталашади. Бу ёшда ўпкага анча зўр келади. Нафас йўлларининг шиллиқ қавати нозик бўлади, шу сабабли, бола пала-партиш парвариш қилинса, нафас аъзолари бот-бот касалланади. Юрак-томир системаси бирмунча ривожланиб, такомиллашиб боради, юрак вазни ортаверади. Юрак-томир системасининг ўзига хос хусусиятлари қон айланишини осонлаштиради. Сийдик-таносил аъзолари ҳам ривожланиб боради; қовуқ катталашади, сийдик ажралиши анча камаяди. Г.нинг нерв системаси жуда тез ривожланади. Сезги аъзолари яхши ривожланган бўлиб, илк гўдақлик кунлариданоқ бола ширин ва аччиқни ажратади; қаттиқ товуш келганда сесканиб тушади, равшан ёруғликка ялт этиб қарайди. Бир ойлик бола рангли буюмларга тикилиб туради. Бола туғилишидан ҳид билади, она кўкрагини яқинлаштирса, жонланади — бошини буради, оғзини очади, сўриш ва ютиш ҳаракатларини қилади. Г.нинг нерв фаолияти биринчи ва иккинчи сигнал системаси ривожланишига бевосита боғлиқ. Г. 2-ойдан бошлаб ихтиёрий ҳаракат қилади; бошини кўтара ва тута бошлайди. Йўргакланганда қўли ва оёкларини қимирлатади, жилмаяди. Бу ёшда Г. бир кеча-кундузда тахм. 20 соатча ухлаши керак. 3—4 ойлик Г. чалқанча ётқизилса, қаддини кўтаради, ён томонга ағдарилади. Қўл ҳаракати фаоллашади, ўйинчоққа интилади, бармоқларини оғзига тиқади, йўргакни тортади. Унга тикилиб караганда гувраниб бир қадар аниқ товуш чиқаради. 4 ойлик бола суяб турилса ўтиради, таниш-нотаниш кишиларни ажратади, гувраниб хониш қилади, 5 ойлигида онасини яхши танийди, бегоналарга бормайди, қўлтиғидан ушланса, оёқда текис туради, 6 ойлигидан ҳеч нарсага суянмай ўтира олади, эмакламоқчи ёки ушлаб турса, қадам ташламоқчи бўлади, содда бўғинларни талаффуз қила бошлайди. 8 ойлигида бемалол эмаклаб кетади, бирор нарсага тирмашиб ўрнидан тура олади, қўлидан ушланса, қадам ташлайди, «ойи», «ада» сўзларини аниқайтади. 10 ойлигида ўрнидан бемалол туриб «обке» ёки «айт» деганингизни қилади; «қилма», «қил» деганнинг фарқига етади, 10—15 тача сўзни билади. Суткада 14—16 соат ухлайди. Г. ҳаракат функциясининг ривожланиш схемаси расмда кўрсатилган. Бу даврда бадан тарбия ва чиниқтириш муҳим аҳамиятга эга, чунки чиниққан бола турли касалликларга камроқ чалинади. Нимжон болаларда диатез, рахит, анемия, гипотрофия ва б. касалликлар кузатилади. Шунинг учун иложи борича Г.ни очиқ ҳавода сайр қилдириш, ҳаво ва қуёш ванналаридан баҳраманд этиш, массаж, гимнастика ва б. унинг ҳар томонлама етук ва соғлом ўсишига ёрдам беради. Г.нинг овқати ҳам ўзига хос ва ранг-баранг бўлиши керак. Бола нотўғри овқатлантирилса, у зарур озиқ моддаларни етарлича олиб турмаса, бу унинг жисмоний ва ақлий жиҲатдан ривожланишига ёмон таъсир кўрсатади, натижада организм турли хил касалликларга чидамсиз бўлиб қолади. Ҳаддан ташқари кўп овқат бермаслик керак, акс ҳолда бола хом семиз бўлиб, бот-бот касалланади. Овқат таркибида оқсил, ёғ, углевод, тузлар ва витаминлар маълум миқдорда бўлиши мумкин. Кўкракда сут кам деган баҳона б-н болани барвақт кўкракдан айириш ярамайди, онанинг ҳатто озгина сути ҳам болани чиниқтиради. Мабодо сут камлигидан бола оч қолиб оза бошласа, врач б-н маслаҳатлашиб қўшимча овқат берилади. Г. соғлиғини сақлашда ич кийими, озиқовқати, идиш-товоқлари ва ўринбошларини озода тутиш жуда муҳим. Г. бешикда ётадиган бўлса, уни вақтида белаб, вақтида ечишга эътибор бериш керак. Г. бешикдан ечилгач, унинг баданларини, хусусан боши ва куракларини силаб-сийпалаш, оёқ-қўлларини машқ қилдириш, бешик ҳамда унга ишлатиладиган анжомларини бот-бот шамоллатиб туриш лозим. Г.ка қуруқ сўрғич сўрдириш ярамайди, уни яхшилаб қайнатиб ишлатиш лозим. Г. ало-ҳида уйда ётқизилса тинч ухлайди, хона тоза, ёруғ бўлиши ва вақт-вақти б-н шамоллатиб турилиши лозим. Хона т-раси 20° бўлгани маъқул. Бундан исиб кетса, болани очиқ ҳавога олиб чиқилганда тез шамоллайди. Г. териси нозик бўлиб, салга зарарланиши мумкин, шунинг учун мунтазам парвариш қилиш, ҳар куни эрталаб ва кечқурун юзини илиқ сув б-н, қўлини эса совунлаб ювиш (чунки у қўлини оғзига тиқади, сўради), тирноғини вақт-вақти б-н олиб туриш зарур. Уни ҳар куни илиқ сувда совунламасдан, ҳар 2—3 кунда совунлаб чўмилтирилади, бетоб бўлиб қрлса, тузалгунча чўмилтирмай турилади. Чўмилтирилгандан кейин майин сочиқ б-н артилади, чов бурмалари, қўлтиқ ва қулоқ орқасига вазелин ёки қиздирилган ўсимлик ёғи, «Болалар» креми суртилади. Қайнатилган тоза сувга ҳўлланган пахта б-н Г. кўзини бурчагидан бурунга қараб ҳар куни артилади. Худди шу зайлда унинг бурни ҳам тозалаб турилади. Бурундан нафас олганда кўкрак қафаси ва ўпка яхши ривожланади, бола тинч ухлайди ва касалликка кам чалинади. Г.лар кийим-кечаги енгил, иссиқ, кенг, тер ва б. чиқиндилар бемалол буғланиб кетадиган бўлиши керак. Уни ҳаддан зиёд ўрабчирмаш ярамайди, акс ҳолда у исиб кетиб тез-тез шамоллайдиган бўлиб қолади. Г. ҳаётининг биринчи кунидан бошлаб очиқ ҳавога ўргатилиши керак. Соф, салқин ҳавода организми чиниқади, иштаҳаси очилади, тери ва ўпкаси мустаҳкамланади, касалликларга чалинмайдиган бўлади. Г. организмини аста-секин чиниқтира бориш керак. Кетликни шошмасдан (Г.ни 1—2 мин. яланғоч ётқизиб қўйиб) алмаштириш лозим, шунда Г. ҳаво ваннасига ўргана боради. Г.ни очиқ ҳавода сайр қилдириш муддати обҳавога қараб ўзгартириб турилади. Болани кун бўйича қўлда кўтариб юриш ярамайди, акс ҳолда ўрганиб қолиб, онасига ҳам, бошқаларга ҳам тиним бермайди, ўзи ҳам қийналади. Она ва оиладаги бошқа кишилар Г.ка гапириб, товушни ажратишга, ўйинчоқларни ўйнашга ўргатишлари лозим. Соғлом бола ҳар қандай шароитда ҳам ўзи ухлаб қолади. У ётган хонани қоронғи қилиш, тинчлик сақлаш шарт эмас. Бола йиғласа, сабабини аниқлашга ҳаракат қилиш лозим. Атрофдагилар қанчалик ширинсухан бўлишса, бола ҳам шунчалик сергак ва соғлом ўсади. Г.ни 4—5 ойлигидан тўсишга ўргатиш, эмизишдан олдин ва кейин, ухлатиш олдидан ва уйғонганидан кейин гўсаётганда уни мақтаб, эркалаб туриш керак. Г.нинг ҳаракатланиш қобилиятини ўстира бориш жуда муҳим, лекин бунда эҳтиёткор бўлиш лозим. Болани барвақт, яъни бадани қали қотмаганда, ҳатто атрофига ёстиқ қўйиб ўтқазилса ҳам, букчайиб ўтиради, натижада умуртқа поғонаси, эрта юришга ўргатилганда эса оёғи қийшайиб қолиши мумкин. 2,5—3 ойлигидан бошлаб болани қаттиқроқ нарса устига қорни б-н ётқизиб туриш керак, бунда бўйин, орқа, оёқ мускуллари мустаҳкам бўлиб боради. Бола сурила бошлагач, узоқроққа ўйинчоқ қўйиб, уни сурилиб боришга ўргатиш зарур. 4—5-ойдан бошлаб ҳар куни 5 мин.ча бадан тарбия қилдириш керак. Ёшига мос ҳолда танланган ўйинчоқларни ўйнатиш боланинг теран ўсишига имкон беради. Она туғруқхонадан чиққач, Г.ни болалар поликлиникаси ҳисобга олади, шифокорлар она ҳузурига бориб, унга болани тўғри боқиш ва парваришлашга оид тегишли маслаҳатлар бериб турадилар. Ад.: Тарасе н ко И.А., Гўдак бола парвариши, Т., 1984; Қодиров У.З., Абдумажидов А.А., Аскарьянц В. П., Болалар физиологияси, Т., 1999. Акмал Султонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.