Golarktika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 379–380-b. — ziyouz.com
Golarktika (yun. holos — hamma, barça va arktikos — şimoliy) — quruqlikdagi flora dunyosi va zoogeografiya (Arktogeya) oblasti. Şim. yarim şarning tropik mintaqadan taşqari hamma qismini öz içiga oladi. Hoz. G. florasida 30 dan ortiq endemik oilalar bor. Floraning şakllanişi Şim. Amerikaning Lavraziya hududida mavjud bölgan qad. paleogen-neogen va uçlamçi davr florasi b-n boğlangan. Qad. Tetis dengizi Lavraziyani tropika florasidan ajratib turgan. Paleogen oxirida iqlimning sovib ketişi b-n G. florasi ham özgargan. Qad. floraning namunalari jan. qismda (Şarqiy Osiyo, qisman Şim. Amerikada) saqlanib qolgan. G.ning asosiy biomlari (tundra, örmon, çöl va b.) ösimliklar qoplamida köproq murakkabguldoşlar (qoqidoşlar), hiloldoşlar, dukkakdoşlar, ayiqtovondoşlar, piyozdoşlar, karamdoşlar, çinniguldoşlar, ra'nodoşlar, ziradoşlar, sigirquyruqdoşlar, labguldoşlar va b. oilalarning vakillari uçraydi. Daraxtlardan qayin, tol, yonğoq, ra'nodoşlar va ayrim boşqa oilalar, ninabarglilardan taksodiyalar (hoz. kamayib ketgan) va ayniqsa qarağay keng tarqalgan. G.ning flora dunyosi 3 kiçik dunyoga va 9 oblastga bölinadi. Boreal kiçik dunyosi Yevropa (Örta dengizdan taşqari), Osiyo (tropikadan taşqari) va Şim. Amerikani öz içiga oladi. U floraga juda boy bölib, köp endemik oilalar (jumladan, magnoliyasimonlar)ga ega. Örta dengiz kiçik dunyosi Şim. Afrika, Yevropaning janubi, Old va Örta Osiyoni egallaydi. Florasi boreal va tropik flora ta'sirida rivojlangan (lavr, palma va b.). Madrean kiçik dunyosi Şim. Amerikaning jan. va ğarbi, Meksikaning toğli mintaqasini öz içiga oladi. Florasi bir qança endemik oilalar, turkumlar (10% ga yaqin), turlardan (40%) iborat. G. zoogeografiya oblasti (Arktogeya) hayvonot dunyosi turlarga unça boy emas. Bunga asosiy sabab landşaftining nisbatan bir xildaligi, iqlimining noqulayligi, faunasining ança yoş bölişidir. Sut emizuvçilardan bobrsimonlar, qöşoyoqsimonlar, suv kalamuşlari, aplodontsimonlar, ayrişoxlilar, pişçuxasimonlar, selevinsimonlar; quşlardan gagaralar, qurlar; suvda va quruqlikda yaşovçilardan burçaktişlar, ambistomasimonlar, yaşirinjabralilar, amfiumalar, proteylar, sirenlar; baliqlardan antikanbaliqlar, osyotrsimonlar, kurakburunlilar, sovutli çörtanlar, losossimonlar, xariussimonlar, çörtansimonlar, okunsimonlar va b. endemik oilalar uçraydi. Şim. Amerika va Yevrosiyo faunasi örtasidagi öxşaşlik pliotsen va törtlamçi davrda Osiyo va Amerika qit'alari Alyaska va Çukotka ya.o. orkali tutaşganligini va ular örtasida fauna almaşinib turganligini körsatadi. Ana şu yöl b-n Yevrosiyodan Amerikaga toğ qöylari, loslar, qönğir ayiqlar va hoz. Amerikada qirilib bitgan mamontlar, yaklar; Amerikadan Yevrosiyoga şimol buğusi, qöyhökiz va b. ötib qolgan. G. zoogeografik oblasti Palearktika va Neoarktika kiçik oblastlariga bölinadi. Palearktika Yevrosiyo va Şim. Afrikaning mö'tadil va sovuq iqlimli qismini öz içiga oladi. Hayvonot dunyosi Yevrosiyoning qad. tropik faunasidan iborat, lekin uçlamçi va törtlamçi davrda iqlimning quruqlaşişi ta'sirida keskin özgargan. Neoarktika Şim. Amerikaning tropik qismidan şim. roqdagi hududlarni va Tinç xamda Atlantika okeanidagi bir qança orollarni egallaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОЛАРКТИКА (юн. holos — ҳамма, барча ва arktikos — шимолий) — қуруқликдаги флора дунёси ва зоогеография (Арктогея) области. Шим. ярим шарнинг тропик минтақадан ташқари ҳамма қисмини ўз ичига олади. Ҳоз. Г. флорасида 30 дан ортиқ эндемик оилалар бор. Флоранинг шаклланиши Шим. Американинг Лавразия ҳудудида мавжуд бўлган қад. палеоген-неоген ва учламчи давр флораси б-н боғланган. Қад. Тетис денгизи Лавразияни тропика флорасидан ажратиб турган. Палеоген охирида иқлимнинг совиб кетиши б-н Г. флораси ҳам ўзгарган. Қад. флоранинг намуналари жан. қисмда (Шарқий Осиё, қисман Шим. Америкада) сақланиб қолган. Г.нинг асосий биомлари (тундра, ўрмон, чўл ва б.) ўсимликлар қопламида кўпроқ мураккабгулдошлар (қоқидошлар), ҳилолдошлар, дуккакдошлар, айиқтовондошлар, пиёздошлар, карамдошлар, чиннигулдошлар, раънодошлар, зирадошлар, сигирқуйруқдошлар, лабгулдошлар ва б. оилаларнинг вакиллари учрайди. Дарахтлардан қайин, тол, ёнғоқ, раънодошлар ва айрим бошқа оилалар, нинабарглилардан таксодиялар (ҳоз. камайиб кетган) ва айниқса қарағай кенг тарқалган. Г.нинг флора дунёси 3 кичик дунёга ва 9 областга бўлинади. Бореал кичик дунёси Европа (Ўрта денгиздан ташқари), Осиё (тропикадан ташқари) ва Шим. Американи ўз ичига олади. У флорага жуда бой бўлиб, кўп эндемик оилалар (жумладан, магнолиясимонлар)га эга. Ўрта денгиз кичик дунёси Шим. Африка, Европанинг жануби, Олд ва Ўрта Осиёни эгаллайди. Флораси бореал ва тропик флора таъсирида ривожланган (лавр, пальма ва б.). Мадреан кичик дунёси Шим. Американинг жан. ва ғарби, Мексиканинг тоғли минтақасини ўз ичига олади. Флораси бир қанча эндемик оилалар, туркумлар (10% га яқин), турлардан (40%) иборат. Г. зоогеография области (Арктогея) ҳайвонот дунёси турларга унча бой эмас. Бунга асосий сабаб ландшафтининг нисбатан бир хилдалиги, иқлимининг ноқулайлиги, фаунасининг анча ёш бўлишидир. Сут эмизувчилардан бобрсимонлар, қўшоёқсимонлар, сув каламушлари, аплодонтсимонлар, айришохлилар, пишчухасимонлар, селевинсимонлар; қушлардан гагаралар, қурлар; сувда ва қуруқликда яшовчилардан бурчактишлар, амбистомасимонлар, яширинжабралилар, амфиумалар, протейлар, сиренлар; балиқлардан антиканбалиқлар, осётрсимонлар, куракбурунлилар, совутли чўртанлар, лососсимонлар, хариуссимонлар, чўртансимонлар, окунсимонлар ва б. эндемик оилалар учрайди. Шим. Америка ва Евросиё фаунаси ўртасидаги ўхшашлик плиоцен ва тўртламчи даврда Осиё ва Америка қитъалари Аляска ва Чукотка я.о. оркали туташганлигини ва улар ўртасида фауна алмашиниб турганлигини кўрсатади. Ана шу йўл б-н Евросиёдан Америкага тоғ қўйлари, лослар, қўнғир айиқлар ва ҳоз. Америкада қирилиб битган мамонтлар, яклар; Америкадан Евросиёга шимол буғуси, қўйҳўкиз ва б. ўтиб қолган. Г. зоогеографик области Палеарктика ва Неоарктика кичик областларига бўлинади. Палеарктика Евросиё ва Шим. Африканинг мўътадил ва совуқ иқлимли қисмини ўз ичига олади. Ҳайвонот дунёси Евросиёнинг қад. тропик фаунасидан иборат, лекин учламчи ва тўртламчи даврда иқлимнинг қуруқлашиши таъсирида кескин ўзгарган. Неоарктика Шим. Американинг тропик қисмидан шим. роқдаги ҳудудларни ва Тинч хамда Атлантика океанидаги бир қанча оролларни эгаллайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.