Gomeostaz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 389–390-b. — ziyouz.com
Gomeostaz GOMEOSTAZ, gomeostazis (gomeo... va yun. stasis — harakatsizlik, holat) — biologik sistemalarning öz tarkibi va xossalarining dinamik nisbiy doimiyligini saqlab qoliş xususiyati. G. tuşunçasini amerikalik fiziolog U. Kennon (1929) taklif etgan. G. biologik tuzilişning har xil darajasida namoyon böladi. Fiziologik G. Yerda hayotning paydo bölişi b-n şakllana boşlagan, çunki bir hujayralilarning kelib çiqişi hujayra içida taşqi muhit şaroitidan farq qiladigan maxsus fizik-kimyoviy şaroitning qaror topişi b-n boğliq bölgan. Köp hujayralilarda vujudga kelgan içki muhit içida hujayra va töqimalar joylaşadi, ana şu içki muhitda G. mexanizmlari rivojlanadi va takomillaşib boradi. Evolyutsiya davomida qon aylaniş, ayiriş, nafas oliş, hazm qiliş va G.ni boşqarişda zarur bölgan boşqa maxsus sistemalar vujudga kelgan. Dengiz umurtqasiz hayvonlarida içki muhit suyuqligi hajmi, ion tarkibi va rN ini barqarorlaştiradigan gomeostatik mexanizmlar paydo böladi. Çuçuk suv va quruqlikda yaşaşga ötgan hayvonlarda, şuningdek, çuçuk suvdan dengizga ötgan umurtqalilarda osmotik faol moddalar konsentratsiyalanadi. G. ayniqsa sut emizuvçilarda mukammal rivojlangan bölib, ularning atrof muhitga moslaniş imkoniyatlarini oşiradi. G. tufayli qon va töqima suyuqligi hajmi, ulardagi ionlar va osmotik faol moddalar konsentratsiyasi, qonning rN, undagi oqsillar, lipidlar va uglevodlar tarkibining doimiyligi saqlanib qoladi. Quşlar va sut emizuvçilar tana haroratining doimiyligi G. tufayli ham boşqariladi. Qöşimça fiziologik mexanizmlar alohida organlar içki muhiti doimiyligini ta'minlaydi. Mas, gematoensefalik va gematooftalmik baryerlar miya hujayralari va közlarni örab turadigan suyukliklarning maxsus xossalarini belgilaydi. G.ning boşqarilişida markaziy nerv sistemasi: boş miya yarim şarlari pöstloği, simpatik nerv sistemasi, gipofiz, buyrak usti va b. bezlarning holati katta ahamiyatga ega. Har xil regulyatsiya mexanizmlarini öz içiga oladigan murakkab gomeostatik sistemaga misol qilib arteriya bosimining optimal darajada saqlanib turişini ta'minlaydigan sistemani körsatiş mumkin. Gomeostatik jarayonlar asosida yotadigan mexanizmlarning izdan çiqişi «G. kasalligi» hisoblanadi. Bu jarayonlarga şartli ravişda biologik ritmlarning qayta qurilişi va b. b-n boğliq bölgan organizmlar normal faoliyatining funksional buzilişini ham kiritiş mumkin. Ösimliklarda G.ni hujayra darajasida boşqarişda plazmolemma va tonoplast asosiy ahamiyatga ega. Plazmolemma taşqi muhitdan hujayraga oziq moddalar, ionlar va suvning oqib kelişi, ballast moddalar va ortiqça N+, Na+, Sa2+ ionlarini çiqarib yuborişni; tonoplast esa oziq moddalar tanqisligida vakuollardan protoplazmaga zaxira moddalarni olib kiriş va ularning ortiqça qismini vakuollarga çiqarilişini boşqaradi. Töqima darajasida G.ni saqlaşda uglevodlar va b. substratlarning hujayralararo oqimini boşqaradigan plazmodesmalar qatnaşadi. Genetik, ya'ni populyatsion G. özgaruvçan muhit şaroitida populyatsiya genotipik strukturasining nisbiy barqarorligi va yaxlitligini saqlab turişdan iborat. Bu holatga populyatsiyadagi individlar erkin çatişganida allellar çastotasi genetik muvozanatini, geterozigotalik va podimorfizm hamda mutatsiya jarayoni muayyan tezligi va yönalişini saqlab turiş orqali erişiladi. G.ni örganiş — mikroevolyutsiya qonuniyatlarini tadqiq qilişning dolzarb vazifasiga kiradi. «G.» tuşunçasidan ekologiyada ekosistemalar holati va ular turğunligiga tasnif berişda keng foydalaniladi. G. tufayli biogeotsenozlarda turlarning tarkibi va individlar soni barqarorligi saqlanib turadi. Bakridin Zaripov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОМЕОСТАЗ, гомеостазис (гомео... ва юн. stasis — ҳаракатсизлик, ҳолат) — биологик системаларнинг ўз таркиби ва хоссаларининг динамик нисбий доимийлигини сақлаб қолиш хусусияти. Г. тушунчасини америкалик физиолог У. Кеннон (1929) таклиф этган. Г. биологик тузилишнинг ҳар хил даражасида намоён бўлади. Физиологик Г. Ерда ҳаётнинг пайдо бўлиши б-н шакллана бошлаган, чунки бир ҳужайралиларнинг келиб чиқиши ҳужайра ичида ташқи муҳит шароитидан фарқ қиладиган махсус физик-кимёвий шароитнинг қарор топиши б-н боғлиқ бўлган. Кўп ҳужайралиларда вужудга келган ички муҳит ичида ҳужайра ва тўқималар жойлашади, ана шу ички муҳитда Г. механизмлари ривожланади ва такомиллашиб боради. Эволюция давомида қон айланиш, айириш, нафас олиш, ҳазм қилиш ва Г.ни бошқаришда зарур бўлган бошқа махсус системалар вужудга келган. Денгиз умуртқасиз ҳайвонларида ички муҳит суюқлиги ҳажми, ион таркиби ва рН ини барқарорлаштирадиган гомеостатик механизмлар пайдо бўлади. Чучук сув ва қуруқликда яшашга ўтган ҳайвонларда, шунингдек, чучук сувдан денгизга ўтган умуртқалиларда осмотик фаол моддалар концентрацияланади. Г. айниқса сут эмизувчиларда мукаммал ривожланган бўлиб, уларнинг атроф муҳитга мосланиш имкониятларини оширади. Г. туфайли қон ва тўқима суюқлиги ҳажми, улардаги ионлар ва осмотик фаол моддалар концентрацияси, қоннинг рН, ундаги оқсиллар, липидлар ва углеводлар таркибининг доимийлиги сақланиб қолади. Қушлар ва сут эмизувчилар тана ҳароратининг доимийлиги Г. туфайли ҳам бошқарилади. Қўшимча физиологик механизмлар алоҳида органлар ички муҳити доимийлигини таъминлайди. Мас, гематоэнцефалик ва гематоофтальмик барьерлар мия ҳужайралари ва кўзларни ўраб турадиган суюкликларнинг махсус хоссаларини белгилайди. Г.нинг бошқарилишида марказий нерв системаси: бош мия ярим шарлари пўстлоғи, симпатик нерв системаси, гипофиз, буйрак усти ва б. безларнинг ҳолати катта аҳамиятга эга. Ҳар хил регуляция механизмларини ўз ичига оладиган мураккаб гомеостатик системага мисол қилиб артерия босимининг оптимал даражада сақланиб туришини таъминлайдиган системани кўрсатиш мумкин. Гомеостатик жараёнлар асосида ётадиган механизмларнинг издан чиқиши «Г. касаллиги» ҳисобланади. Бу жараёнларга шартли равишда биологик ритмларнинг қайта қурилиши ва б. б-н боғлиқ бўлган организмлар нормал фаолиятининг функционал бузилишини ҳам киритиш мумкин. Ўсимликларда Г.ни ҳужайра даражасида бошқаришда плазмолемма ва тонопласт асосий аҳамиятга эга. Плазмолемма ташқи муҳитдан ҳужайрага озиқ моддалар, ионлар ва сувнинг оқиб келиши, балласт моддалар ва ортиқча Н+, Na+, Са2+ ионларини чиқариб юборишни; тонопласт эса озиқ моддалар танқислигида вакуоллардан протоплазмага захира моддаларни олиб кириш ва уларнинг ортиқча қисмини вакуолларга чиқарилишини бошқаради. Тўқима даражасида Г.ни сақлашда углеводлар ва б. субстратларнинг ҳужайралараро оқимини бошқарадиган плазмодесмалар қатнашади. Генетик, яъни популяцион Г. ўзгарувчан муҳит шароитида популяция генотипик структурасининг нисбий барқарорлиги ва яхлитлигини сақлаб туришдан иборат. Бу ҳолатга популяциядаги индивидлар эркин чатишганида аллеллар частотаси генетик мувозанатини, гетерозиготалик ва подиморфизм ҳамда мутация жараёни муайян тезлиги ва йўналишини сақлаб туриш орқали эришилади. Г.ни ўрганиш — микроэволюция қонуниятларини тадқиқ қилишнинг долзарб вазифасига киради. «Г.» тушунчасидан экологияда экосистемалар ҳолати ва улар турғунлигига тасниф беришда кенг фойдаланилади. Г. туфайли биогеоценозларда турларнинг таркиби ва индивидлар сони барқарорлиги сақланиб туради. Бакридин Зарипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.