Gomologik qatorlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 392-b. — ziyouz.com
Gomologik qatorlar - kimyoviy xossalari va tuzilişi jihatidan bir-biriga yaqin bölib, molekulasining uglevodorodli radikallarida bitta yoki bir neçta metilen guruxi (CH2) borligi b-n bir-biridan farq qiladigan turdoş organik birikmalar. Mas, metan CH4, etan C2H6, propan C3Hg, pentan C5H12 kabi töyingan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2p+2), etilen C2H4, propilen C3H6 kabi töyinmagan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2l), metil spirt CH3OH, etil spirt C2H5OH kabi bir atomli töyingan spirtlar (umumiy formulasi SpN2p+|ON) ning gomologik qatorlari ma'lum. G.q.ning ayrim qismlari fizik xossalari jihatdan bir-biridan farq qilişi mumkin. Mas, töyingan yoğ kislotasi va spirtlar qatorida zanjirning bitta CH2 guruhga uzayişi gomologlar qatorining sirt faolligini 3 — 3,5 marta oşiradi yoki G.q.ning örtasida joylaşgan va radikali tarmoqlanmagan zanjirdan tuzilgan birikmalarning qaynaş t-rasi qöşni gomologlardan 20—30° farq qiladi. G. q.ning yuqori molekulali vakillarida bunday farq, sekin-asta kamayib boradi. Ba'zi uglevodorod molekulalari radikaliga gomologik farq, kiritilişi b-n turliça struktura özgarişlari sodir böladi. Bunda gomologik farq, ya'ni CH2 guruxi molekulaning qaysi joyiga kiritilgani ham katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОМОЛОГИК ҚАТОРЛАР - кимёвий хоссалари ва тузилиши жиҳатидан бир-бирига яқин бўлиб, молекуласининг углеводородли радикалларида битта ёки бир нечта метилен гурухи (СН2) борлиги б-н бир-биридан фарқ қиладиган турдош органик бирикмалар. Мас, метан СН4, этан С2Н6, пропан C3Hg, пентан С5Н12 каби тўйинган углеводородлар (умумий формуласи СпН2п+2), этилен С2Н4, пропилен С3Н6 каби тўйинмаган углеводородлар (умумий формуласи СпН2л), метил спирт СН3ОН, этил спирт С2Н5ОН каби бир атомли тўйинган спиртлар (умумий формуласи СпН2п+|ОН) нинг гомологик қаторлари маълум. Г.қ.нинг айрим қисмлари физик хоссалари жиҳатдан бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Мас, тўйинган ёғ кислотаси ва спиртлар қаторида занжирнинг битта СН2 гуруҳга узайиши гомологлар қаторининг сирт фаоллигини 3 — 3,5 марта оширади ёки Г.қ.нинг ўртасида жойлашган ва радикали тармоқланмаган занжирдан тузилган бирикмаларнинг қайнаш т-раси қўшни гомологлардан 20—30° фарқ қилади. Г. қ.нинг юқори молекулали вакилларида бундай фарқ, секин-аста камайиб боради. Баъзи углеводород молекулалари радикалига гомологик фарқ, киритилиши б-н турлича структура ўзгаришлари содир бўлади. Бунда гомологик фарқ, яъни СН2 гурухи молекуланинг қайси жойига киритилгани ҳам катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.