Gomologiya

Gomologiya (yun. homologia — mos keliş, moslik) (biol.da) — har xil turga mansub organizmlarda bajaradigan funksiyasidan qat'i nazar filogenetik (kelib çiqişi) jihatdan uxşaş bölgan organlarning özaro mos kelişi. G.da dastlab öxşaş bölgan organlarda divergensiya tufayli yangi morfologik belgilar paydo böladi. Mac, dastlabki umurtqali xayvonlarning oldingi oyoklari evolyutsiya jarayonida yangi morfologik belgilarni hosil qilişi tufayli yuriş, yuguriş, yer qaziş, tutiş, suziş, uçiş va b. funksiyani bajarişga moslaşgan. Lekin filogenetik jihatdan öxşaş bölişi tufayli ularning hammasi bir xil suyaklar: yelka, bilak, tirsak, kaftoldi, kaft, barmoq suyaklaridan iborat. G. ösimliklar uçun ham xos. Nöxatning gajaklari, zirk va kaktuyennng tikanlari şakli özgargan barg hisoblanadi. «G.» terminini nemis zoologi R. Ouen (1843) fanga kiritgan, uning evolyutsion mohiyati esa Ç. Darvinning evolyutsion ta'limoti vujudga kelgandan söng ma'lum böldi. Har xil sistematik guruhlarga mansub turlarda organlar G.si mavjudligining isboti 3 mezon: organlarning morfologik tuzilişi, ularning organizmda joylanişi va morfogenezi (morfologik kelib çiqişi) öxşaşligi b-n belgilanadi. 20-a.da «G.» termini gomologik organlarning şakllanişiga olib keluvçi genetik tuziliş (genlar G.si) va morfogenez jarayonlarini tavsiflaşda ham qöllanila boşlandi. Ammo murakkab fenotipik belgilar bitta gen emas, balki özaro ta'sir körsatadigan bir neça gen nazoratida bölganligi, bir genning özgarişi boşqa gen b-n boğliqligi tufayli özaro qarindoş bölgan turlarda genlar G.si b-n organlar G.si örtasida bevosita moslik bölmasligi mumkin. Şuning uçun genlar G.si va fenotipik belgilar G.si mustaqil (binobarin özaro murakkab munosabatda bölgan) kategoriyalar hisoblanadi.