Göng
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 523–524-b. — ziyouz.com
Göng — mahalliy organik öğit; otxona, molxona va qöy qöralaridan çiqadi. Tarkibida ösimliklar uçun zarur bölgan azot va kul elementlari bor. Organik modda (G. quruq moddasining asosiy qismi) tuproq tarkibini, uning suv va havo rejimini, fizik, kimyoviy xususiyatlarini yaxşilaydi. G.dagi Sa va Mg tuproq kislotaliligini kamaytiradi. Foydali mikroorganizmlar uning biologik faoliyatini oşiradi. G. ösimliklarda organik modda sintezini kuçaytiradigan CO2 manbalaridan biri. G. tuprok, unumdorligiga bir neça yil ijobiy ta'sir körsatadi (q. Mahalliy öğşplar). G.ni gektariga 30 t hisobida mineral öğitsiz har yili solinganda tuproqdagi organik modda balansini ta'minlaydi. G.ning tarkibi va öğitlik xususiyatlari hayvon turiga va yem-xaşak sifatiga, ayniqsa G.ni yiğiş usullari va saqlaşga boğliq. Hayvon iste'mol qilgan yem-xaşakdan 40% ga yaqin organik modda, 50—70% azot, 80% fosfor va 9,5% kaliy G.ga ötadi. Töşamasiz G. quruq, yarimsuyuq va suyuq holda böladi. Quruq G. hayvonlar atrofi öralgan maydonlarda boqilganda yiğiladi, uning namligi 10— 12%ni taşkil etadi, yarim suyuq G. sut-tovar fermalarida mollar oğilxonalarda boqilganda yiğiladi, namligi 80—90%; suyuq G. göngni tozalaş uçun gidroyuvgiç qöllaniladigan göşt yetiştiruvçi sanoat majmualarida yiğiladi. Suyuq G.ning namligi 95—98%. Quruq G. yangi, çala çirigan, çirigan bölişi mumkin. Çirigan G. bir xil qoramtir tusda, xasçöplari 50% çirigan böladi. Uni kuzda yoki vegetatsiya davrida ham işlatiş mumkin. G.ni yerga göng soluvçi maşinalar yordamida şudgorlaş oldidan soliş asosiy usul qisoblanadi. G. ösimliklarning rivojlanişi hamda hosildorligiga sezilarli ta'sir körsatadi (mas, 1 t göng gektaridan 61 kg qöşimça paxta hosili oliş imkonini beradi). Şuningdek, göngdan sizib çiqadigan göng şaltoği tez ta'sir körsatuvçi mahalliy öğit hisoblanadi. Uning tarkibida örtaça 0,3—0,5% azot, 0,3% fosfor va 0,4—0,6% kaliy bor. Kompost tayyorlaşda va bevosita öğit sifatida işlatiladi. Yerga solişdan bir hafta oldin 1 hissa şaltoqqa 3— 4 hissa suv qöşib qöyiladi, söngra suyuq öğitlagiç maşinasida ğöza yoki boşqa ekin qator oralariga, gektariga 8—10 t hisobidan 10—15 sm çuqurlikka solinadi, şuningdek, suvga qöşib egatlarga oqiziladi. G. şaltoğini yiğişda molxona va otxona yölagining ikki çetiga ariqça qilinib, ariqça etagiga 2—3 m çuqurlikda öra qaziladi. Öra tubi, devorlari sementdan işlanib, suyuqlik sizilmaydigan qilinadi. Göngxonalarda ham bunday öralar böladi, göngdan çiqadigan şaltoq şu öraga töplanadi. Bir yilda har boş qoramoldan 1,5—2,2 m3 G. şaltoği yiğiladi. Xurşida Risqiyeva, Turop Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЎНГ — маҳаллий органик ўғит; отхона, молхона ва қўй қўраларидан чиқади. Таркибида ўсимликлар учун зарур бўлган азот ва кул элементлари бор. Органик модда (Г. қуруқ моддасининг асосий қисми) тупроқ таркибини, унинг сув ва ҳаво режимини, физик, кимёвий хусусиятларини яхшилайди. Г.даги Са ва Mg тупроқ кислоталилигини камайтиради. Фойдали микроорганизмлар унинг биологик фаолиятини оширади. Г. ўсимликларда органик модда синтезини кучайтирадиган СО2 манбаларидан бири. Г. тупрок, унумдорлигига бир неча йил ижобий таъсир кўрсатади (қ. Маҳаллий ўғшплар). Г.ни гектарига 30 т ҳисобида минерал ўғитсиз ҳар йили солинганда тупроқдаги органик модда балансини таъминлайди. Г.нинг таркиби ва ўғитлик хусусиятлари ҳайвон турига ва ем-хашак сифатига, айниқса Г.ни йиғиш усуллари ва сақлашга боғлиқ. Ҳайвон истеъмол қилган ем-хашакдан 40% га яқин органик модда, 50—70% азот, 80% фосфор ва 9,5% калий Г.га ўтади. Тўшамасиз Г. қуруқ, яримсуюқ ва суюқ ҳолда бўлади. Қуруқ Г. ҳайвонлар атрофи ўралган майдонларда боқилганда йиғилади, унинг намлиги 10— 12%ни ташкил этади, ярим суюқ Г. сут-товар фермаларида моллар оғилхоналарда боқилганда йиғилади, намлиги 80—90%; суюқ Г. гўнгни тозалаш учун гидроювгич қўлланиладиган гўшт етиштирувчи саноат мажмуаларида йиғилади. Суюқ Г.нинг намлиги 95—98%. Қуруқ Г. янги, чала чириган, чириган бўлиши мумкин. Чириган Г. бир хил қорамтир тусда, хасчўплари 50% чириган бўлади. Уни кузда ёки вегетация даврида ҳам ишлатиш мумкин. Г.ни ерга гўнг солувчи машиналар ёрдамида шудгорлаш олдидан солиш асосий усул қисобланади. Г. ўсимликларнинг ривожланиши ҳамда ҳосилдорлигига сезиларли таъсир кўрсатади (мас, 1 т гўнг гектаридан 61 кг қўшимча пахта ҳосили олиш имконини беради). Шунингдек, гўнгдан сизиб чиқадиган гўнг шалтоғи тез таъсир кўрсатувчи маҳаллий ўғит ҳисобланади. Унинг таркибида ўртача 0,3—0,5% азот, 0,3% фосфор ва 0,4—0,6% калий бор. Компост тайёрлашда ва бевосита ўғит сифатида ишлатилади. Ерга солишдан бир ҳафта олдин 1 ҳисса шалтоққа 3— 4 ҳисса сув қўшиб қўйилади, сўнгра суюқ ўғитлагич машинасида ғўза ёки бошқа экин қатор ораларига, гектарига 8—10 т ҳисобидан 10—15 см чуқурликка солинади, шунингдек, сувга қўшиб эгатларга оқизилади. Г. шалтоғини йиғишда молхона ва отхона йўлагининг икки четига ариқча қилиниб, ариқча этагига 2—3 м чуқурликда ўра қазилади. Ўра туби, деворлари цементдан ишланиб, суюқлик сизилмайдиган қилинади. Гўнгхоналарда ҳам бундай ўралар бўлади, гўнгдан чиқадиган шалтоқ шу ўрага тўпланади. Бир йилда ҳар бош қорамолдан 1,5—2,2 м3 Г. шалтоғи йиғилади. Хуршида Рисқиева, Туроп Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.