Gorizont tomonlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 402-b. — ziyouz.com
Gorizont tomonlari - k, Ufq tomonlari. GORIZONTAL DRENAJ - zax qoçiruvçi drenaj turi; ortiqça tuproq-grunt suvlarini yiğiş va ularni zaxi qoçiriladigan hududdan taşqariga çiqarib yuboriş uçun qurilgan oçiq kanal (zovur)lar yoki uzluksiz drenaj (suvoqar) körinişida yerga yotqizilgan quvurlar tizimidan iborat. Asosiy drenalar (tartibga soluvçi qism), suv qabul qilgiçlar G.d.ning asosiy qismlaridir. Gidrostatik bosim farqi ta'sirida suvning drenalarga sizilib çiqişi hisobiga yer osti suvlari sathi tartibga solinadi. Sizib çiqqan suv drenadan özi oqib ketadi. Örta Osiyoda G.d. eng köp tarqalgan bölib, melioratsiyalanadigan (zaxi qoçiriladigan) yerlarning 85% dan köproğiga xizmat körsatadi. G. d. tuzilişi böyiça oçiq yoki yopiq; işlaş usuliga köra zaxi qoçiriladigan maydonda bir tekis joylaştirilgan muntazam hamda muayyan joylardagina (siyrak) joylaştirilgan oçiq yoki yopiq zovur va kollektorlar; xizmat muddati böyiça doimiy (meliorativ tizimning butun işlaş davrida aeratsiya zonasidagi tuproq-gruntning zarur suv-tuz tartibotini ta'minlaydi) va muvaqqat (doimiy drenaj işlab turgan bölsada, şör bosgan va öta şörxok yerlarda faqat joriy şör yuviş davrida şörsizlantiriş jarayonini tezlatiş uçun quriladi) turlarga bölinadi (q. Şör yuviş). Muayyan tuproq-gidrogeologik şaroitlarda G.d.ning zax tortiş quvvatini kuçaytiriş maqsadida ularga kuçaytirgiç — burği quduği ulanadi. Oçiq drenajlar bir qança jiddiy kamçiliklari (drenajlar va zovurlar texnik holatining yomonlaşişi, zax qoçiriş davrining uzoq davom etişi, şör yuvişda suvning köp sarflanişi va b.) tufayli uni kamroq qöllaş yölidan borilmoqda. Özbekistonda yopiq drenaj tarmoqlari 1930—40 y.larda Mirzaçöldagi tajriba melioratsiya st-yasida qurilgan. Köpgina afzalliklar (uzoq foydalaniş, tez va qisqa fursatda suğorişga imkoniyat yaratişi, suvni tejaş va b.) ga ega bölgani uçun bunday drenajlar 60-y.larda Mirzaçöldagi qöriq yerlarni özlaştirişda keng joriy etildi. Hoz. yopiq drenajlarning yangi vakuumli, elektr osmotik, qöş qavatli turlari işlab çiqilgan (ular turli çuqurliklarga yotqiziladigan va texnika vositalari b-n jihozlangan drenajlar majmuidan iborat). Avtomatik vositalardan foydalanib, boşqariladigan drenaj tarmoqlari barpo qilinmoqda. Özbekistonda umumiy uz. 30 ming km dan ortiq xöjaliklararo zovurlar bor; yopiq G.d. tarmoğining umumiy uz. 9 ming km dan köproq (2000). Ad.: Gorizontalniy drenaj oroşayemix zemel, M., 1979.
Q.: Şör yuviş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОРИЗОНТ ТОМОНЛАРИ - к, Уфқ томонлари. ГОРИЗОНТАЛ ДРЕНАЖ - зах қочирувчи дренаж тури; ортиқча тупроқ-грунт сувларини йиғиш ва уларни захи қочириладиган ҳудуддан ташқарига чиқариб юбориш учун қурилган очиқ канал (зовур)лар ёки узлуксиз дренаж (сувоқар) кўринишида ерга ётқизилган қувурлар тизимидан иборат. Асосий дреналар (тартибга солувчи қисм), сув қабул қилгичлар Г.д.нинг асосий қисмларидир. Гидростатик босим фарқи таъсирида сувнинг дреналарга сизилиб чиқиши ҳисобига ер ости сувлари сатҳи тартибга солинади. Сизиб чиққан сув дренадан ўзи оқиб кетади. Ўрта Осиёда Г.д. энг кўп тарқалган бўлиб, мелиорацияланадиган (захи қочириладиган) ерларнинг 85% дан кўпроғига хизмат кўрсатади. Г. д. тузилиши бўйича очиқ ёки ёпиқ; ишлаш усулига кўра захи қочириладиган майдонда бир текис жойлаштирилган мунтазам ҳамда муайян жойлардагина (сийрак) жойлаштирилган очиқ ёки ёпиқ зовур ва коллекторлар; хизмат муддати бўйича доимий (мелиоратив тизимнинг бутун ишлаш даврида аэрация зонасидаги тупроқ-грунтнинг зарур сув-туз тартиботини таъминлайди) ва муваққат (доимий дренаж ишлаб турган бўлсада, шўр босган ва ўта шўрхок ерларда фақат жорий шўр ювиш даврида шўрсизлантириш жараёнини тезлатиш учун қурилади) турларга бўлинади (қ. Шўр ювиш). Муайян тупроқ-гидрогеологик шароитларда Г.д.нинг зах тортиш қувватини кучайтириш мақсадида уларга кучайтиргич — бурғи қудуғи уланади. Очиқ дренажлар бир қанча жиддий камчиликлари (дренажлар ва зовурлар техник ҳолатининг ёмонлашиши, зах қочириш даврининг узоқ давом этиши, шўр ювишда сувнинг кўп сарфланиши ва б.) туфайли уни камроқ қўллаш йўлидан борилмоқда. Ўзбекистонда ёпиқ дренаж тармоқлари 1930—40 й.ларда Мирзачўлдаги тажриба мелиорация ст-ясида қурилган. Кўпгина афзалликлар (узоқ фойдаланиш, тез ва қисқа фурсатда суғоришга имконият яратиши, сувни тежаш ва б.) га эга бўлгани учун бундай дренажлар 60-й.ларда Мирзачўлдаги қўриқ ерларни ўзлаштиришда кенг жорий этилди. Ҳоз. ёпиқ дренажларнинг янги вакуумли, электр осмотик, қўш қаватли турлари ишлаб чиқилган (улар турли чуқурликларга ётқизиладиган ва техника воситалари б-н жиҳозланган дренажлар мажмуидан иборат). Автоматик воситалардан фойдаланиб, бошқариладиган дренаж тармоқлари барпо қилинмоқда. Ўзбекистонда умумий уз. 30 минг км дан ортиқ хўжаликлараро зовурлар бор; ёпиқ Г.д. тармоғининг умумий уз. 9 минг км дан кўпроқ (2000). Ад.: Горизонтальный дренаж орошаемых земель, М., 1979.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.