«Göröğli»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 526–528-b. — ziyouz.com
«Göröğli» — xalq oğzaki poetik ijodi yodgorligi. Yaqin va Örta Şarq, Markaziy Osiyo va Jan. Kavkaz xalqlari orasida keng tarqalgan qahramonlik eposi, dostonlar turkumi. Turkumga birlaşgan dostonlar turli davrlarda yaratilgan. Ulardan ayrimlarining ildizlari bir yarim-ikki ming yil ilgarigi davrlarga borib taqaladi. Bu dostonlar taxm. 17-a.dan boşlab bir turkumga birlaşa boşlagan. «G.» turkum iga kiruvçi barça dostonlar muayyan mustaqillikka ega. Ular oğzaki epik an'anada yakka-yakka ijro etiladi hamda eşituvçi va kitobxon ularning har birini alohida asar sifatida qabul qiladi. Ammo bu silsila dostonlar Göröğli obrazi, uning doimiy yöldoşi Ğirot, epik ozodlik ölkasi Çambil yurti, an'anaviy obrazlar Soqibulbul, Hasan Kölbar, Ahmad Sardor kabilar orqali bir-birlari b-n özaro birlaşadi. «G.» dostonlarini şartli ravişda 2 katta guruhga böliş mumkin: Jan. Kavkaz va Yaqin Şarq versiyalari (ozarbayjonlar «Köröğli»si asosida yaratilgan arman, gruzin, turk, kurd va b.) va Markaziy Osiyo versiyalari (özbek, qoraqalpoq, qozoq, turkman, tojik va b.). Barça versiyalar mavzui asosini ozodlik, adolat va xalq baxt-saodati yölida kuraşuvçi bahodir Göröğli (Markaziy Osiyo versiyasida) yoki Köröğli (ğarbiy versiyasida)ning jasoratlari taşkil etadi. Jan. Kavkaz va Yaqin Şarq versiyalariga xos bölgan umumiy xususiyatlar «G.»ning ozarbayjon variantlarida öz ifodasini topgan. Unda tasvirlanişiça, Köröğli 40 yigitga boş bölib, adolatsiz tuzumga qarşi çiqadi. Duşman savdogarlari karvoniga kutilmaganda hujum qiladi, nodöst podşoliklar b-n bölgan janglarda ajoyib jasorat va qahramonliklar körsatadi. Çöpon, otboqar, darbadar baxşi, duoxon, folbin qiyofalarida duşman içiga kirib, asir tuşgan yigitlariga tadbirkorlik b-n yordam beradi, öziga va yigitlariga ma'qul bölgan gözal parilarni olib qoçadi. Köröğlining jasorati va mardliklari haqidagi hikoyalar yarim tarixiy, yarim afsonaviy xarakterga ega bölib, mustaqil podşoliklardagi turli nayrangbozliklar, hukmdorlar hayoti, katta karvon yöllaridagi janglar ozarbayjon variantlariningtarixiy mavzui hisoblanadi. Bu versiyaga köra, Köröğli, Eron şohi Abbos I ning (1585—1628) zamondoşi qilib körsatiladi. Çindan ham, arman tarixçisi Arakel Tavriziy (1670 y. vafot etgan)ning körsatişiça, Eron şohi Abbos I va Turkiya sultoniga qarşi qözğolon kötarganlarning boşliqlari orasida Köröğli degan şaxs bölgan. Ozarbayjon variantida aniq şaxs va davr b-n boğliq voqealar tengsiz kuç-qudrat va şijoat tasviri b-n uyğun holda bayon etiladi. Ammo bunda umumlaştiriş va ramziylaştiriş muayyan davr va tarixiy voqealarni inkor etiş darajasida emas. Markaziy Osiyo versiyalari, xususan, özbek versiyalarida umumlaştiriş va ramziylaştiriş yuqori darajaga kötarilgan. Bunda qahramonona ötmiş aniq tarixiy voqealar kölamida emas, balki orzu darajasida, xalqning yuksak maqsadi kölamida tasvirlangan. Özbek dostonlarida Göröğli turkman va özbeklarning begi, qonuniy hukmdor, öz xalqi, vatani uçun qayğuruvçi va uni duşmanlardan qimoya qiluvçi yengilmas bahodir, köplab xalq botirlarini tarbiyalab yetiştirgan murabbiy sifatida t a s v i r l a n g a n . Özbek xalqi Göröğli haqida «Kunlarim», «Göröğli», «Göröğlibek — zör botir», «Armonim qolmadi», «Bormi jahonda» kabi uning qaxramonona kuraşini madh etadigan qator termalar, 80 ga yaqin dostonlar yaratgan. Xususiyati, mavzui, ijodiy uslubi va kuylaniş tarzi jihatidan ajralib turadigan 20 dan ortiq dostondan iborat Xorazm turkumi bu siraga kirmaydi. Bu hol «G.» turkumi özbeklar orasida 2 versiyada tarqalganini körsatadi. Ergaş Jumanbulbul öğli, Fozil Yöldoş öğli, Pölkan şoir, Islom şoir, Rahmatulla Yusuf öğli kabi xalq şoirlaridan 200 dan ortiq doston (variantlari b-n) yozib olingan. Turkumni tölaligiça biladigan biror baxşi bölgan emas. 19-a.ning 2-yarmi va 20-a.ning boşlarida Söltonmurod şoir (Samarqand viloyati), Nişon ota (Toşkent viloyati) kabi baxşilar «G.» turkum dostonlarini kuylaşda dong taratgan. Biroq ulardan bironta ham doston yozib olinmagan. Yozib olingan «G.» dostonlariga quyidagiça tartib beriş mumkin: 1. Göröğlining tuğilişi. 2. Göröğlining bolaligi. 3. Çortoqli Çambil. 4. Zaydinoy. 5. Yunus pari. 6. Misqol pari. 7. Gulnor pari. 8. Qirq yigit bilan qirq qiz. 9. Hasan Kölbar. 10. Soqibulbul. 11. Rayhon arab. 12. Şoqdorxon. 13. Zamonbek. 14. Xidirali Elbegi. 15. Berdiyor otaliq. 16. Elomon. 17. Xoldorxon. 18. Göröğlining Qrimga borişi. 19. Govdaroz dev. 20. Beş podşoning Çambilga yov bölib kelişi. 21. Şoqalandar. 22. Rözaxon. 23. Yosqila. 24. Hasanxon. 25. Çambil qamali. 26. Dalli. 27. Avazxon. 28. Gulqizoy. 29. Gulqizoyning vafoti. 30. Intizor. 31. Malika ayyor. 32. Maşriqo. 33. Zulfizar. 34. Bötaköz. 35. Qunduz b-n Yulduz. 36. Sarvinoz. 37. Balogardon. 38. Avazning arazi. 39. Ahmad Sardorning ölimga buyurilişi. 40. Avaz öğlonning Rumga qoçişi. 41. Avazxonning ölimga xukm etilişi. 42. Girdob. 43. Xonimoy. 44. Xuşkeldi. 45. Oltin qovoq. 46. Zayidqul. 47. Gulixiromon. 48. Zarnigor. 49. Oğa Yunusning olib qoçilişi. 50. Ravşan. 51. Nurali. 52. Nuraliningyoşligi. 53. Balxivon. 54. Jorxon maston. 55. Sumbulsoç beka. 56. Nurali va Qari Ahmad. 57. Nuralining yutilişi. 58. Malla savdogar. 59. Jahongir. 60. Eröğli (Şahidnoma, Göröğlining ölimi, Göröğlining ğoyib bölişi). Bu dostonlar variantlari b-n birgalikda Özbekiston FA Alişer Navoiy nomidagi Til va adabiyot in-tida saqlanadi. Pölkan şoirdan yozib olingan «Göröğlining tuğilişi», «Göröğlining bolaligi» dostonlarida tasvirlanişiça, Göröğlining bobosi Töliboy sinçi Mari yurtining begi Koviştixonning öğli bölib, yoşligida Yovmit podşosi Odilxonga asir tuşadi. Töliboy sinçining xizmatlaridan köngli tölgan Odilxon qizi Oyşani unga nikohlab beradi. Bulardan Göröğlining otasi Ravşan tuğiladi. Taka-Yovmit yurtining doimiy duşmani Şoxdorxonning navbatdagi bosqinlaridan birida Ravşan, şuningdek, Taka-turkman begi Jağalixonning farzandlari Gajdumbek va Bibi Hilollar Zangar yurtiga asir tuşib ketadi. Zangarda Ravşan b-n Bibi Hilol tasodifan uçraşib qolib, birbirlarini sevadilar va turmuş quradilar. Bu orada Ravşanning sinçiligidan Şohdorxon xabar topadi, uni saroyga çaqirtirib, otlarini körsatadi va fikrini söraydi. Ravşan bu otlar orasida tulpor yöqligini aytib, bir holvaçining otini maqtaydi. Bundan aççiklangan xon Ravşanning közlarini öydiradi. Ravşan esa kör közining xuniga holvaçining otini tilab oladi, şu ot yordamida qaynağasi Gajdumbek b-n Yovmitga qoçadi. Ravşanning Zangarda qolgan xotini Bibi Hilol olti oylik homilasi b-n vafot etadi. Görda ulik onadan bölajak qahramon Göröğli tuğiladi. Çöpon Rustamning uyuridagi bir baytal uni emizadi va keyinçalik Göröğli Rustam yordamida şu baytalda Yovmitga qoçib keladi. Turkumning ilk dostonlarida yoş qahramonning çiltonlar b-n uçraşuvi, istiqbolining oldindan belgilanişi, epik Çambil yurtining bunyod etilişi, Yovmit eliga xon qilib kötarilişi kabi voqealar tasvirlangan. Turkumdagi «Yunus pari», «Misqol pari», «Gulnor pari» dostonlari Göröğlining uylanişi va şu b-n boğliq kahramonliklariga bağişlangan. Epik an'anaga köra, Göröğlining ikki xotini — Yunus va Misqol (Pölkan şoir varianti böyiça uçinçisi — Gulnor) parilar Köhiqofda Eram boğida yaşaganlar, ularni ğayritabiiy kuçlar — devlar qöriqlagan. Parilar Göröğliga ilgaridan «belgilangan», «atalgan» bölsalarda, G. ularni maşaqqatlar b-n, kuç, aql, farosat, tadbirkorlik b-n qölga k i r i t a d i . Turkumdagi «Zaydinoy», «Rayhon arab», «Çambil qamali», «Bektoş arab» va b. dostonlarda Göröğlining Çambil yurtining taşki duşmanlariga qarşi kuraşlari, bosqinçi va talonçilar sifatida Rayhon arab, Bektoş arab, Xunxorşoh va b. tasvirlanadi. Turkumda Göröğlining bahodir 40 yigiti (Zamonbek, Şodmonbek, Xidirali, Tölak botir, Xoldorxon va b.) faoliyatiga alohida-alohida dostonlar («Xoldorxon», «Zamonbek», «Xidirali elbegi», «Berdiyor otaliq», «Qirq yigit b-n qirq qiz», «Doniyorxöja» va b.) bağişlangan. Ular epik ölka — Çambilning ozodligi, xalqining farovonligi uçun Göröğli b-n bir safda turib kuraş olib boradil a r . Turkumdagi ançagina dostonlarda Göröğlining asrandi öğillari (Hasan, Avaz), nevaralari (Nurali, Ravşan), va evarasi (Jahongir)ning qahramonona sarguzaştlari hikoya qilinadi. Bu dostonlar özaro muayyan turkumçalarni taşkil etadi. Bu içki turkumlar asrandi farzandlarning olib kelinişini tasvirlovçi dostonlar («Hasanxon», «Avazxon») b-n boşlanadi. Hasan va Avazning mustaqil epik tarjimai holi har bir turkumda muayyan örin tutadi. Hasanxon turkumda fakat bir doston («Dalli»)da, Avazxon esa köp dostonlar («Balogardon», «Intizor», «Bötaköz», «Qunduz bilan Yulduz», «Zulfizar bilan Avaz», «Gulixiromon», «Malika ayyor», «Maşriqo» va b.)da boş qahramon sifatida iştirok etadi. Turkumning sönggi dostoni «Eröğli»da Göröğlining keksaygan davri va Sulduzi toğida ğoyib bölişi tasvirlanadi. «G.» turkumi dostonlari xalq hayoti va turmuşini, uning orzu-umidlari va yuksak maqsadlarini, ma'naviy-estetik olamini keng miqyosda badiiy aks ettiruvçi asar sifatida bebaho meros sanal a d i . Ad.:Jirmunskiy V. M.,ZarifovX. T., Özbekskiy narodniy geroiçeskiy epos, M, 1947; Karriyev B. A., Epiçeskiye skazaniya o Kerogli u tyurkoyaziçnix narodov, M., 1968; Muradov M., Epos «Gorogli», T., 1984; Naşri: Göröğli dostonlari, tört jildli, 1—4-jildlar, T., 1996— 1999; Intizor. Nurali, T., 1964; Gulixiromon, T., 1965; Göröğlining tuğilişi, T., 1967; Gulnor pari, T., 1969; Gulşanboğ, T., 1969; Hasanxon, T., 1976; Xoldorxon, T., 1981; Bo-lagordon, T., 1986; Malika ayyor, T., 1988; Nurali, T., 1989. Töra Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ГЎРЎҒЛИ» — халқ оғзаки поэтик ижоди ёдгорлиги. Яқин ва Ўрта Шарқ, Марказий Осиё ва Жан. Кавказ халқлари орасида кенг тарқалган қаҳрамонлик эпоси, достонлар туркуми. Туркумга бирлашган достонлар турли даврларда яратилган. Улардан айримларининг илдизлари бир ярим-икки минг йил илгариги даврларга бориб тақалади. Бу достонлар тахм. 17-а.дан бошлаб бир туркумга бирлаша бошлаган. «Г.» туркум ига кирувчи барча достонлар муайян мустақилликка эга. Улар оғзаки эпик анъанада якка-якка ижро этилади ҳамда эшитувчи ва китобхон уларнинг ҳар бирини алоҳида асар сифатида қабул қилади. Аммо бу силсила достонлар Гўрўғли образи, унинг доимий йўлдоши Ғирот, эпик озодлик ўлкаси Чамбил юрти, анъанавий образлар Соқибулбул, Ҳасан Кўлбар, Аҳмад Сардор кабилар орқали бир-бирлари б-н ўзаро бирлашади. «Г.» достонларини шартли равишда 2 катта гуруҳга бўлиш мумкин: Жан. Кавказ ва Яқин Шарқ версиялари (озарбайжонлар «Кўрўғли»си асосида яратилган арман, грузин, турк, курд ва б.) ва Марказий Осиё версиялари (ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ, туркман, тожик ва б.). Барча версиялар мавзуи асосини озодлик, адолат ва халқ бахт-саодати йўлида курашувчи баҳодир Гўрўғли (Марказий Осиё версиясида) ёки Кўрўғли (ғарбий версиясида)нинг жасоратлари ташкил этади. Жан. Кавказ ва Яқин Шарқ версияларига хос бўлган умумий хусусиятлар «Г.»нинг озарбайжон вариантларида ўз ифодасини топган. Унда тасвирланишича, Кўрўғли 40 йигитга бош бўлиб, адолатсиз тузумга қарши чиқади. Душман савдогарлари карвонига кутилмаганда ҳужум қилади, нодўст подшоликлар б-н бўлган жангларда ажойиб жасорат ва қаҳрамонликлар кўрсатади. Чўпон, отбоқар, дарбадар бахши, дуохон, фолбин қиёфаларида душман ичига кириб, асир тушган йигитларига тадбиркорлик б-н ёрдам беради, ўзига ва йигитларига маъқул бўлган гўзал париларни олиб қочади. Кўрўғлининг жасорати ва мардликлари ҳақидаги ҳикоялар ярим тарихий, ярим афсонавий характерга эга бўлиб, мустақил подшоликлардаги турли найрангбозликлар, ҳукмдорлар ҳаёти, катта карвон йўлларидаги жанглар озарбайжон вариантларинингтарихий мавзуи ҳисобланади. Бу версияга кўра, Кўрўғли, Эрон шоҳи Аббос I нинг (1585—1628) замондоши қилиб кўрсатилади. Чиндан ҳам, арман тарихчиси Аракел Тавризий (1670 й. вафот этган)нинг кўрсатишича, Эрон шоҳи Аббос I ва Туркия султонига қарши қўзғолон кўтарганларнинг бошлиқлари орасида Кўрўғли деган шахс бўлган. Озарбайжон вариантида аниқ шахс ва давр б-н боғлиқ воқеалар тенгсиз куч-қудрат ва шижоат тасвири б-н уйғун ҳолда баён этилади. Аммо бунда умумлаштириш ва рамзийлаштириш муайян давр ва тарихий воқеаларни инкор этиш даражасида эмас. Марказий Осиё версиялари, хусусан, ўзбек версияларида умумлаштириш ва рамзийлаштириш юқори даражага кўтарилган. Бунда қаҳрамонона ўтмиш аниқ тарихий воқеалар кўламида эмас, балки орзу даражасида, халқнинг юксак мақсади кўламида тасвирланган. Ўзбек достонларида Гўрўғли туркман ва ўзбекларнинг беги, қонуний ҳукмдор, ўз халқи, ватани учун қайғурувчи ва уни душманлардан қимоя қилувчи енгилмас баҳодир, кўплаб халқ ботирларини тарбиялаб етиштирган мураббий сифатида т а с в и р л а н г а н . Ўзбек халқи Гўрўғли ҳақида «Кунларим», «Гўрўғли», «Гўрўғлибек — зўр ботир», «Армоним қолмади», «Борми жаҳонда» каби унинг қахрамонона курашини мадҳ этадиган қатор термалар, 80 га яқин достонлар яратган. Хусусияти, мавзуи, ижодий услуби ва куйланиш тарзи жиҳатидан ажралиб турадиган 20 дан ортиқ достондан иборат Хоразм туркуми бу сирага кирмайди. Бу ҳол «Г.» туркуми ўзбеклар орасида 2 версияда тарқалганини кўрсатади. Эргаш Жуманбулбул ўғли, Фозил Йўлдош ўғли, Пўлкан шоир, Ислом шоир, Раҳматулла Юсуф ўғли каби халқ шоирларидан 200 дан ортиқ достон (вариантлари б-н) ёзиб олинган. Туркумни тўлалигича биладиган бирор бахши бўлган эмас. 19-а.нинг 2-ярми ва 20-а.нинг бошларида Сўлтонмурод шоир (Самарқанд вилояти), Нишон ота (Тошкент вилояти) каби бахшилар «Г.» туркум достонларини куйлашда донг таратган. Бироқ улардан биронта ҳам достон ёзиб олинмаган. Ёзиб олинган «Г.» достонларига қуйидагича тартиб бериш мумкин: 1. Гўрўғлининг туғилиши. 2. Гўрўғлининг болалиги. 3. Чортоқли Чамбил. 4. Зайдиной. 5. Юнус пари. 6. Мисқол пари. 7. Гулнор пари. 8. Қирқ йигит билан қирқ қиз. 9. Ҳасан Кўлбар. 10. Соқибулбул. 11. Райҳон араб. 12. Шоқдорхон. 13. Замонбек. 14. Хидирали Элбеги. 15. Бердиёр оталиқ. 16. Эломон. 17. Холдорхон. 18. Гўрўғлининг Қримга бориши. 19. Говдароз дев. 20. Беш подшонинг Чамбилга ёв бўлиб келиши. 21. Шоқаландар. 22. Рўзахон. 23. Ёсқила. 24. Ҳасанхон. 25. Чамбил қамали. 26. Далли. 27. Авазхон. 28. Гулқизой. 29. Гулқизойнинг вафоти. 30. Интизор. 31. Малика айёр. 32. Машриқо. 33. Зулфизар. 34. Бўтакўз. 35. Қундуз б-н Юлдуз. 36. Сарвиноз. 37. Балогардон. 38. Авазнинг арази. 39. Аҳмад Сардорнинг ўлимга буюрилиши. 40. Аваз ўғлоннинг Румга қочиши. 41. Авазхоннинг ўлимга хукм этилиши. 42. Гирдоб. 43. Хонимой. 44. Хушкелди. 45. Олтин қовоқ. 46. Зайидқул. 47. Гулихиромон. 48. Зарнигор. 49. Оға Юнуснинг олиб қочилиши. 50. Равшан. 51. Нурали. 52. Нуралинингёшлиги. 53. Балхивон. 54. Жорхон мастон. 55. Сумбулсоч бека. 56. Нурали ва Қари Аҳмад. 57. Нуралининг ютилиши. 58. Малла савдогар. 59. Жаҳонгир. 60. Эрўғли (Шаҳиднома, Гўрўғлининг ўлими, Гўрўғлининг ғойиб бўлиши). Бу достонлар вариантлари б-н биргаликда Ўзбекистон ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт ин-тида сақланади. Пўлкан шоирдан ёзиб олинган «Гўрўғлининг туғилиши», «Гўрўғлининг болалиги» достонларида тасвирланишича, Гўрўғлининг бобоси Тўлибой синчи Мари юртининг беги Ковиштихоннинг ўғли бўлиб, ёшлигида Ёвмит подшоси Одилхонга асир тушади. Тўлибой синчининг хизматларидан кўнгли тўлган Одилхон қизи Ойшани унга никоҳлаб беради. Булардан Гўрўғлининг отаси Равшан туғилади. Така-Ёвмит юртининг доимий душмани Шохдорхоннинг навбатдаги босқинларидан бирида Равшан, шунингдек, Така-туркман беги Жағалихоннинг фарзандлари Гаждумбек ва Биби Ҳилоллар Зангар юртига асир тушиб кетади. Зангарда Равшан б-н Биби Ҳилол тасодифан учрашиб қолиб, бирбирларини севадилар ва турмуш қурадилар. Бу орада Равшаннинг синчилигидан Шоҳдорхон хабар топади, уни саройга чақиртириб, отларини кўрсатади ва фикрини сўрайди. Равшан бу отлар орасида тулпор йўқлигини айтиб, бир ҳолвачининг отини мақтайди. Бундан аччикланган хон Равшаннинг кўзларини ўйдиради. Равшан эса кўр кўзининг хунига ҳолвачининг отини тилаб олади, шу от ёрдамида қайнағаси Гаждумбек б-н Ёвмитга қочади. Равшаннинг Зангарда қолган хотини Биби Ҳилол олти ойлик ҳомиласи б-н вафот этади. Гўрда улик онадан бўлажак қаҳрамон Гўрўғли туғилади. Чўпон Рустамнинг уюридаги бир байтал уни эмизади ва кейинчалик Гўрўғли Рустам ёрдамида шу байталда Ёвмитга қочиб келади. Туркумнинг илк достонларида ёш қаҳрамоннинг чилтонлар б-н учрашуви, истиқболининг олдиндан белгиланиши, эпик Чамбил юртининг бунёд этилиши, Ёвмит элига хон қилиб кўтарилиши каби воқеалар тасвирланган. Туркумдаги «Юнус пари», «Мисқол пари», «Гулнор пари» достонлари Гўрўғлининг уйланиши ва шу б-н боғлиқ каҳрамонликларига бағишланган. Эпик анъанага кўра, Гўрўғлининг икки хотини — Юнус ва Мисқол (Пўлкан шоир варианти бўйича учинчиси — Гулнор) парилар Кўҳиқофда Эрам боғида яшаганлар, уларни ғайритабиий кучлар — девлар қўриқлаган. Парилар Гўрўғлига илгаридан «белгиланган», «аталган» бўлсаларда, Г. уларни машаққатлар б-н, куч, ақл, фаросат, тадбиркорлик б-н қўлга к и р и т а д и . Туркумдаги «Зайдиной», «Райҳон араб», «Чамбил қамали», «Бектош араб» ва б. достонларда Гўрўғлининг Чамбил юртининг ташки душманларига қарши курашлари, босқинчи ва талончилар сифатида Райҳон араб, Бектош араб, Хунхоршоҳ ва б. тасвирланади. Туркумда Гўрўғлининг баҳодир 40 йигити (Замонбек, Шодмонбек, Хидирали, Тўлак ботир, Холдорхон ва б.) фаолиятига алоҳида-алоҳида достонлар («Холдорхон», «Замонбек», «Хидирали элбеги», «Бердиёр оталиқ», «Қирқ йигит б-н қирқ қиз», «Дониёрхўжа» ва б.) бағишланган. Улар эпик ўлка — Чамбилнинг озодлиги, халқининг фаровонлиги учун Гўрўғли б-н бир сафда туриб кураш олиб борадил а р . Туркумдаги анчагина достонларда Гўрўғлининг асранди ўғиллари (Ҳасан, Аваз), неваралари (Нурали, Равшан), ва эвараси (Жаҳонгир)нинг қаҳрамонона саргузаштлари ҳикоя қилинади. Бу достонлар ўзаро муайян туркумчаларни ташкил этади. Бу ички туркумлар асранди фарзандларнинг олиб келинишини тасвирловчи достонлар («Ҳасанхон», «Авазхон») б-н бошланади. Ҳасан ва Авазнинг мустақил эпик таржимаи ҳоли ҳар бир туркумда муайян ўрин тутади. Ҳасанхон туркумда факат бир достон («Далли»)да, Авазхон эса кўп достонлар («Балогардон», «Интизор», «Бўтакўз», «Қундуз билан Юлдуз», «Зулфизар билан Аваз», «Гулихиромон», «Малика айёр», «Машриқо» ва б.)да бош қаҳрамон сифатида иштирок этади. Туркумнинг сўнгги достони «Эрўғли»да Гўрўғлининг кексайган даври ва Сулдузи тоғида ғойиб бўлиши тасвирланади. «Г.» туркуми достонлари халқ ҳаёти ва турмушини, унинг орзу-умидлари ва юксак мақсадларини, маънавий-эстетик оламини кенг миқёсда бадиий акс эттирувчи асар сифатида бебаҳо мерос санал а д и . Ад.:Жирмунский В. М.,ЗарифовХ. Т., Ўзбекский народный героический эпос, М, 1947; Каррыев Б. А., Эпические сказания о Кероглы у тюркоязычных народов, М., 1968; Мурадов М., Эпос «Гороглы», Т., 1984; Нашри: Гўрўғли достонлари, тўрт жилдли, 1—4-жилдлар, Т., 1996— 1999; Интизор. Нурали, Т., 1964; Гулихиромон, Т., 1965; Гўрўғлининг туғилиши, Т., 1967; Гулнор пари, Т., 1969; Гулшанбоғ, Т., 1969; Ҳасанхон, Т., 1976; Холдорхон, Т., 1981; Бо-лагордон, Т., 1986; Малика айёр, Т., 1988; Нурали, Т., 1989. Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.