Göşt sanoati

Göşt sanoati - söyilgan molni kompleks tarzda qayta işlovçi sanoat tarmoği, oziq-ovqat sanoatining muhim soxasi. G.s. korxonalarida qoramol, qöy-eçki, parranda, quyon va b. söyilib, undan göşt olinadi, göşt konservasi, kolbasa maqsulotlari, yarim tayyor fabrikatlar (kotlet, çuçvara, pazandaçilik mahsulotlari) tayyorlanadi; şuningdek çorvaga yem sifatida işlatiladigan göşt va suyak uni, qimmatbaho tibbiy preparatlar (insulin, geparin, lipokain va b.), aminokislotalar, şuningdek, yelim, parranda pari va pati, jelatin işlab çiqariladi. G.s.da işlab çiqariladigan mahsulotlarning xili 400 dan oşadi. Köpgina mamlakatlarda göşt va göşt mahsulotlarini i.ç. asosan 20-a. örtalaridan sanoat miqyosida rivojlana boşladi. 30—40-y.larga kelib yirik göşt k-tlari qurildi. I. ç.da zamonaviy maşina va apparatlarni qöllaş, i. ç. jarayonlarini mexanizatsiyalaş natijasida G. s. da mahsulot yetiştiriş salmoği oşib bordi. Mac, AQŞ da göşt yetiştiriş yaxşi taraqqiy etgan bölib, jami söyilgan mollarning 95% ga yaqini sanoat usulida qayta işlanadi. Şuningdek, Argentina, Urugvay, Yangi Zelandiya, Avstraliya va boşqa davlatlarda ham bu borada katta yutuklarga erişilgan. Ğarbiy Yevropaning qator mamlakatlarida qoramol söyiş kommunal kuşxonalarda, kolbasa mahsulotlari, konservalar va b. göşt mahsulotlari i. ç. esa maxsus korxonalarda, şuningdek magazinlar qoşidagi mayda qassobxonalarda amalga oşiriladi. Göşt işlab çiqaruvçi asosiy mamlakatlar — Yevropa, Şim. Amerika mamlakatlari, Xitoy. Jahonda aholi jon boşiga GÖŞT iste'mol etişning örtaça yillik hajmi 35 kg atrofida, uning eng kam darajasi Afrika mamlakatlari, Jan. Amerika va Jan.-Şarqiy Osiyo mamlakatlariga, yuqori darajasi esa asosiy göşt işlab çiqaruvçi mamlakatlarga töğri keladi (yiliga örtaça 120—130 kg). Keyingi davrda Ğarbiy Yevropa va AQŞda göşt yetiştirişda parranda göştini işlab çiqariş köpayib bormoqda. Jahon böyiça yalpi göşt işlab çiqariş 225,9 mln. t (1999). Özbekistonda ham sanoatning bu tarmoği asosan 30-y.lardan boşlab şakllandi. Bunga qadar aholini göşt b-n mayda va tarqoq qassobxona hamda kuşxonalar ta'minlab kelgan. Ot göştidan qazi, qoramol, qöy göştidan uzoq muddat saqlanadigan quritilgan, qovurilgan göşt mahsulotlari tayyorlangan. 1905 y.da toşkentlik boy Orifxöja Azizxöjayev Turkiston ölkasida dastlabki z-d tipidagi kuşxonaga asos solgan. 1929 y.da bu kuşxona negizida Toşkent göşt k-ti taşkil etiladi. 1932 y.da G. s. respublika xalq xöjaligi rejasiga alohida sanoat tarmoği sifatida kiritildi. Öşa yili Toşkent, Samarqand, Andijon, Buxoro, Kattaqörğon, Termiz, Qarşi, Qöqon ş.laridagi 8 ta şahar qassobxonasi, Samarqand va Buxorodagi muzxona (muzlatkiç)ni birlaştirgan «Özgöştsovitişsanoat» tresti taşkil etildi. Keyinçalik bu trest tarkibiga Olmaliq, Çirçiq, Namangan, Yangiyöl ş.laridagi kuşxonalar, Xöjayli, Urganç mol söyiş punktlari va Toşkent muzxona k-ti ham kirdi. 1955—65 y.larda Buxoro, Xöjayli, Urganç (hammasi 1956 y.da), Termiz (1960), Şaxrisabz (1965) göşt k-tlari qurildi. 1965 y.da Respublika Göşt va sut sanoati vazirligining taşkil etilişi b-n. G. s korxonalari qurilişi jadallaşdi. Çirçiq, Farğona, Kattaqörğon, Samarqand göşt k-tlarida yuqori quvvatga ega bölgan kolbasa sexlari qurildi. 1949 y.da Özbekistondagi 14 göşt kombinatining smena quvvati 82 t göştni qayta işlaş, 17,2 t kolbasa mahsulotlari i. ç. darajasida bölsa, 1979 y.da 18 göşt k-tining smena quvvati 438,5 t göştni qayta işlaş va 125,5 t kolbasa mahsulotlari i.ç.gaça ortdi. 1970— 1995 y.larda Samarqand, Navoiy, Urganç, Jizzax va Namangan göşt k-tlari qurib işga tuşirildi, Buxoro, Farğona, Termiz, Xöjayli, Qarşi, Şahrisabz göşt k-tlari qayta ta'mirlanib, quvvatlari oşirildi. Köpgina korxonalar yangi texnologiyalarni qöllaş asosida işlab çiqarilayotgan mahsulotlar turlarini köpaytirişga erişdilar. Respublika mustaqillikka erişgandan keyin boşqa sohalardagi singari göşt sanoati sohasida ham çuqur taşkiliy va iqtisodiy islohotlar amalga oşirildi, tarmoqdagi korxonalarning köpçiligi davlat tasarrufidan çiqarilib, aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi. Ilgari tarmoq korxonalariga rahbarlik qilgan Göşt va sut sanoati vazirligi tugatilib, 1993 y. 6 apr.da «Özgöştsutsanoat» davlat-aksiyadorlik uyuşmasi taşkil etildi. 1991—2001 y.larda respublikadagi jamoa xöjaliklari va tadbirkorlar tomonidan zamonaviy texnologiya uskunalari b-n jihozlangan göşt va kolbasa maxsulotlari işlab çiqaradigan köplab korxonalar qurildi. Tarmoqdagi eng yirik korxona Toşkent viloyati (Örtaovul)dagi göşt k-tidir. Toşkent viloyatida bundan taşqari Angren, Bekobod, Olmaliq, Çirçiq göşt k-tlari va Yangiyöl tajriba kolbasa zdi işlaydi. «Özbekbirlaşuv»ning «Özbekistan şirkat sanoati» birlaşmasi tarkibida ham kolbasa mahsulotlari işlab çiqaradigan önlab sexlar faoliyat körsatadi. Respublika G. yeda Germaniya va Turkiya, Xitoy firmalari b-n hamkorlikda suyakni qayta işlaş, içak maxsulotlari tayyorlaş, yarim tayyor göşt mahsulotlari i. ç., göştni qadoqlaş va örab iste'molga çiqariş böyiça tadbirlar amalga oşiriladi. Xoz. «Özgöştsutsanoat» uyuşmasi tarkibida 16 yirik göşt korxonasi (k-tlar) 45 göşt yetiştirişga ixtisoslaşgan xujaliklar, viloyat tumanlarida söqimga boqiladigan va bördoqiçilik punktlari hamda 160 dan ortiq örta va kiçik korxonalar bor. Respublika G. s. özining mustaqil va yetarli xom aşyo bazasiga ega. Keyingi yillarda respublikada çorva mollari boş sonini saqlab qolgan holda, göşt va göşt mahsulotlari i. ç.ni köpaytirişga erişiş yölidagi tadbirlar davom ettirilmoqda. 2000 y.da Özbekiston Respublikasida 841,1 ming t göşt yetiştirildi (tirik vaznda) va G.s.da 121,6 ming t göşt va göşt mahsulotlari işlab çiqarildi. Pölat Tursunxöjayev.