Gotfrid Vilgelm Leybnits
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68-b. — ziyouz.com
Leybnits Gotfrid Vilgelm LEYBNITS (Leibniz) Gotfrid Vilgelm (1646.1.7, Leypsig- 1716.14.11, Gannover) — nemis faylasufi, fizik, matematik, tarixçi. Berlin FA ning asosçisi va prezidenti (1700). 1676 y.dan Gannover gersoglari xizmatida. Petr I iltimosiga köra, Rossiyada maorif va davlatni boşkarişni rivojlantiriş loyihalarini işlab çiqqan. L. fikriça, real dunyo özaro bölinmas ruhiy substansiya — monadalardan iborat. Monadalar barça narsalarning, hayotning asosini taşkil qiladi. Tabiat quyi darajadagi, inson esa oliy darajadagi monadalardan taşkil topgan. Biliş nazariyasida ratsionalizm mavqeida turgan. Lokk sensualizmiga qarşi çiqqan. Umumiy, zaruriy bi-limning asosi faqat akl bölişi mumkin deb hisoblagan. Fizikada fazo va vaqt harakatnşg nisbiyligi töğrisidagi, mantikda analiz va sintez töğrisidagi ta'limotni rivojlantirdi, yetarli asos qonuniii birinçi bölib izohlab berdi. U matematik mantiq asosçilaridan biridir. L. differensial hisob va integral hisobni kaşf qildi, katta sonlarni hisoblaş maşinasini yaratdi. Tilşunoslikda tillarning paydo böliş tarixini, genealogik tasnifini yaratdi, nomlarning kelib çiqişi haqidagi ta'limotni rivojlantirdi. Siyosat va huquq sohasida tabiiy huquq konsepsiyasi va ijtimoiy kelişuv haqidagi ta'limotni himoya qilgan. U optik asboblar va gidravlik maşinalar loyihasini yaratgan. 1926 y.dan Berlinda L. jamiyati mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЕЙБНИЦ (Leibniz) Готфрид Вильгельм (1646.1.7, Лейпциг- 1716.14.11, Ганновер) — немис файласуфи, физик, математик, тарихчи. Берлин ФА нинг асосчиси ва президенти (1700). 1676 й.дан Ганновер герцоглари хизматида. Петр I илтимосига кўра, Россияда маориф ва давлатни бошкаришни ривожлантириш лойиҳаларини ишлаб чиққан. Л. фикрича, реал дунё ўзаро бўлинмас руҳий субстанция — монадалардан иборат. Монадалар барча нарсаларнинг, ҳаётнинг асосини ташкил қилади. Табиат қуйи даражадаги, инсон эса олий даражадаги монадалардан ташкил топган. Билиш назариясида рационализм мавқеида турган. Локк сенсуализмига қарши чиққан. Умумий, зарурий би-лимнинг асоси фақат акл бўлиши мумкин деб ҳисоблаган. Физикада фазо ва вақт ҳаракатншг нисбийлиги тўғрисидаги, мантикда анализ ва синтез тўғрисидаги таълимотни ривожлантирди, етарли асос қонуниии биринчи бўлиб изоҳлаб берди. У математик мантиқ асосчиларидан биридир. Л. дифференциал ҳисоб ва интеграл ҳисобни кашф қилди, катта сонларни ҳисоблаш машинасини яратди. Тилшуносликда тилларнинг пайдо бўлиш тарихини, генеалогик таснифини яратди, номларнинг келиб чиқиши ҳақидаги таълимотни ривожлантирди. Сиёсат ва ҳуқуқ соҳасида табиий ҳуқуқ концепцияси ва ижтимоий келишув ҳақидаги таълимотни ҳимоя қилган. У оптик асбоблар ва гидравлик машиналар лойиҳасини яратган. 1926 й.дан Берлинда Л. жамияти мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.