Ğoya

Ğoya — inson tafakkurida vujudga keladigaya, jamiyat va olamlarni maqsal sari yetaklayligan fikr. Unda olamni biliş va amaliy özgartiriş mak,- sadlari. u.targa erişiş yöllari va vositalari mujassam bölali. Fatsafa tarixida Ğ. turli ma'nolarda köllangan. Demokrit atomdarni. Pktyun modliy bölmagan, konkret karsa va hodi-salardan taşqarida bölgan ideat mohiyatni Ğ. deb hisoblagan. Forobiy «fozil jamiyat», Navoiy «adolatli jamiyat» Ğ.larini ilgari surganlar. 17 -18-a.larda Ğ. tuşunçasi biliş pazariyasi bilan boğlab izohlangan. Şu asosda Ğ.larning kelib çiqişi, bilişning gurli darajalari. şakllari bilan atoqasi. umuman biliş jarayonila tutgan örni masalalari tahlil qilingan. Yangi davrda \\.Kant Ğ.larni aqt tuşunçalari sifaşda asoslaşga harakat qilgan. Fixte fikriça, Ğ. «men» ning maqsadidan iborat. Gegel falsafasida Ğ. taraqqiyot jarayonini özila töla gavlapantiradigan mohpyat sifatida talqin etilgan.

Tajriba natijatarp Ğ.da umumlapgadi va şu ma'nola bilim şakliga aylanadm. Ğ. narsa va hodisalarning faqat mavjud xususiyatlarini emas, balki ularning rivojlaniş tendensiyalarini. kelajakxagi holatlarini ham ifola etali. 1Ş puqtai nazardan qaraganda, Ğ. amaliyotga joriy qilsa böladigan bilimdan ibo-rat. Demak. Ğ. biliş va amaliy faoliyat örtasida faol boğlovçi hisoblapadi va u barça yangi narsalarni yaratişning asosidir. Fanda esa Ğ. mavjud bili.mlarni sintez qiliş, umumlaştiriş va qat'iy tartibga soliş vositasi bölib xizmat qiladi. Bu, avvalo, har qanday taxminlar, tamoyillar va tasavvurlarni birlaştirib, yaxlit tizim holiga keltiradi va kaşf etilayotgan qonunlar, ilmiy nazariyalarning özagini taşkil etadi.

Ğ. falsafiy tafakkur doirasida xilma-xil ma'nolarda talqin etilgan tuşunçalardan biridir. Bugungi kunda falsafiy tafakkur erişgan natijalarga tayanib, Ğ.ning mohiya-ti, gnoseologik maqomi töğrisida muayyan umumiy xulosalarga kelingan.

Ilmiy fakt, muammo, faraz, nazariya kabi voqelikni aks ettiriş, ilmiy bilişning öziga xos şakli, yangi bilim va paradigma (sistema) sifatida çiqadigan Ğ.da voqelik bundan keyin qay yönalişda örganilişi zarurligi haqidagi körsatma, maqsad botiniy tarzda mujassamlaşgan böladi va şu tufayli u ulkan yönaltiruvçilik rolini ötaydi. Ilmiy Ğ.ga xos bölgan xususiyatlar qarab çiqilganda Ğ.ning tarixiy taraqqiyotdagi örni yanada oy-dinlaşadi. Har qanday Ğ. kabi ilmiy Ğ. ham ulkan yönaltiruvçilik rolini ötaydi. Mas. atomlarning mavjudligi haqidagi Ğ. asrlar davomida ilmiy izlanişlarni uni topiş, xususiyatlarini tadqiq etiş, dunyoning tuzilişidagi örnini aniqlaşga yönaltirib keldi. Natijada atom kaşf qilindi. Bu kaşfiyot olamning tuzilişi töğrisidagi tasavvurlarning butunlay özgarişiga olib keldi. Ammo ilm-fan taraqqiyotida salbiy iz qoldirgan ğayriilmiy Ğ.lar ham bölgan. Mas, öz davrida kibernetika va genetikaning «soxta fan»ligini asoslaşga qaratilgan Ğ.ning ustuvor bölgani bu fanlar rivojini bir neça yilga orqaga surib yubordi. Ilmiy Ğ.lar taraqqiyot omiliga aylanişi uçun ma'lum şartşaro-it bölişi kerak, ya'ni jamiyatning umumiy bilim darajasi yuzaga kelgan yangi bilimni qabul qilişga tayyor bölişi hamda uni tekşirib köriş, tasdiqlaş yoki inkor etiş imkoniyati — qurollar, vositalar. moliyaviy resurslarga ega bölişi lozim. Aks holda u ma'lum madaniy-ma'rifiy hodisa sifatida qolib ketadi. Ğ.ning voqelikka mos kelişi muhimdir.

Ijtimoiy Ğ. ilmiy Ğ.dan farq qilib, odamlarni uyuştiruvçilik xususiyatiga ham ega, şu bilan birga u jamiyat hayotiga bevosita ta'sir ötkaza oladi. Bunda Ğ. ijobiy yoki salbiy rol öynaşi mumkin. Özbekistonda mustaqillik davrida milliy istiqlol Ğ.si konsepsiyasi işlab çiqildi.

Ğ. niyat, reja ma'nolarini ham anglatadi.

Qiyom Nazarov.