Ğoya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Ğoya ĞOYA, badiiy ğoya — adabiyot va san'at asarlari zamirida yotgan emotsional obrazli fikr. Hayotda röy bergan yoki röy berişi ehtimol tutilgan har bir voqea va hodisa adabiyot va san'at asarlarida öz ifodasini topişi mumkin. Yozuvçi yoki san'atkor tomonidan tasvir etilgan şunday voqea va hodisa badiiy Ğ.ning predmeti hisoblanadi. Badiiy Ğ.ning emotsional ta'sir kuçi, voqea va hodisaning muhimligi hamda uni tas-virlagan yozuvçi yoki san'atkorning mahorati bilan belgilanadi. Badiiy Ğ. tasvir etilgan voqea va hodisaning oddiy in'ikosi yoki şu voqea va hodi-sadan hosil böluvçi tasavvur, ma'no va mazmungina emas, balki igu hayotiy voqea va hodisani muayyan nuq-tai nazardan idrok va talqin etiş natijasida yuzaga kelgan emotsional obrazli fikrdir.
Şöro davri adabiyotşunosligi va san'atşunosligida Ğ. tuşunçasi ostida badiiy Ğ. nazarda tutilgan bölsa-da, bu Ğ.ga ijtimoiy-siyosiy tus berilgan, adabiyot va san'at asarlaridan şöro davri mafkurasi talablari bilan uyğun bölgan Ğ.gina axta-rib kelingan. Bunday Ğ. topilmagan taqdirda, u yoki bu asar muallifi maslaksizlikda, ğoyasizlikda ayblangan. Vaholonki Ğ. badiiy tafakkur mevasi va şu tafakkurning u yoki bu asardagi voqea tasviridan kelib çiquvçi muayyan emotsional ta'sir kuçiga ega bölgan obrazli körinişidir.
Inson bu dunyodagi mö'jizalardan biri Niagara şalolasini körib, mahliyo bölişi, çöçişi yoki hayratga tuşişi mumkin. Agar şu şalolaning hayratomuz manzarasi badiiy asarda muayyan maqsadda tasvir etilgan bölsa, undan kelib çiquvçi emotsional obrazli fikr öquvçi yoki tomoşabinni faqat hayratga solibgina qolmay, unda boşqaça fikrni, kayfiyatni ham uyğotadi. U mazkur asarni öqib yoki körib, inson tabiat kuçlari oldida ojiz bir mavjudot-dir, degan fikrga kelişi mumkin. Ak-sinça, u ana şu dahşatli gözallik ham Inson uçun Alloh tomonidan yaratilgan, degan yuksak bir fikrga kelişi ham tabiiy. U qanday fikrga kelgan bölmasin, bu fikr-xu-losa şu voqea tasvir etilgan asar zamirida yotgan va muallifning niyati bilan boğliq bölgan badiiy Ğ.dir.
Badiiy Ğ. faqat muayyan voqea va hodisa tasvirlangan asar zamirida yotadi, deyiş töğri emas. Zero, lirik şe'riyatda voqea va hodisa tasviri emas, balki şoirda muay-yan hodisa (mas, kamalak tarali-şi, kuyoş botişi yoki bepoyen dengiz bilan uçraşuv) tufayli tuğilgan his-tuyğu va lirik keçinma tasvir etiladi.
Sönggi yillarda şöro mafkurasidan voz keçilgani va şu mafkura talablari asosida yaratilgan asarlarga bölgan munosabat keskin özgargani uçun ayrim adabiyotşunos va san'atşunoslar Ğ.ning adabiyot va san'at asarlaridagi örni va ahamiyatini rad etmoqçi böladilar. Hol-buki, Ğ.ni badiiy fikr sifatida inkor yoki rad etiş adabiyot va san-atni maslaksizlikka, ma'nosizlikka olib borişi mumkin. Şöro davri mafkurasining biror izi bölmagan Şarq adabiyoti va san'ati (mas, qöşiqçilik va raqs) da ham badiiy Ğ. mavjud edi, Şarq adabiyoti va san'ati uzoq asrlardan beri xalqni ana şu badiiy Ğ. asosida tarbiya-lab keldi va hozir ham tarbiyalab kelmoqda. Agar bir asar zamirida yotgan fikr badiiy Ğ.ni taşkil etsa, şu asar mansub bölgan yozuvçi ijodi yoki adabiy jarayon zamn-rida yotgan fikrlar majmuasi goyaviylik deb ataladi. Şöro davri mafkurasi ğoyaviylikka öta siyosny ruh berib, uni ğoyaparastlikka aylantirib yubordi. Holbuki, Ğ. ham, ğoyaviylik ham kitobxon yoki tomo şabin. yoxud tinglovçining ğaşiga tegmasligi, balki uning qalbidagi soğlom fikr va tuyğularning yuzaga çiqişiga kömak berişi, unda ezgu intilişlarni uyğotişi lozim, xolos Şuning uçun ham adabiyot va san'at asarlaridagi Ğ. badiiy Ğ. hisoblanadi.
Ad.: Baxtin M.M., Estetika slovesnogo tvorçestva. M., 1979; Xalizev V.Ye.. Tsoriya literaturm, M.. 1999; QurbonovD., Adabiyet nazariyasi. T., 2004;Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi. T., 2005.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒОЯ, бадиий ғоя — адабиёт ва санъат асарлари замирида ётган эмоционал образли фикр. Ҳаётда рўй берган ёки рўй бериши эҳтимол тутилган ҳар бир воқеа ва ҳодиса адабиёт ва санъат асарларида ўз ифодасини топиши мумкин. Ёзувчи ёки санъаткор томонидан тасвир этилган шундай воқеа ва ҳодиса бадиий Ғ.нинг предмети ҳисобланади. Бадиий Ғ.нинг эмоционал таъсир кучи, воқеа ва ҳодисанинг муҳимлиги ҳамда уни тас-вирлаган ёзувчи ёки санъаткорнинг маҳорати билан белгиланади. Бадиий Ғ. тасвир этилган воқеа ва ҳодисанинг оддий инъикоси ёки шу воқеа ва ҳоди-садан ҳосил бўлувчи тасаввур, маъно ва мазмунгина эмас, балки игу ҳаётий воқеа ва ҳодисани муайян нуқ-таи назардан идрок ва талқин этиш натижасида юзага келган эмоционал образли фикрдир.
Шўро даври адабиётшунослиги ва санъатшунослигида Ғ. тушунчаси остида бадиий Ғ. назарда тутилган бўлса-да, бу Ғ.га ижтимоий-сиёсий тус берилган, адабиёт ва санъат асарларидан шўро даври мафкураси талаблари билан уйғун бўлган Ғ.гина ахта-риб келинган. Бундай Ғ. топилмаган тақдирда, у ёки бу асар муаллифи маслаксизликда, ғоясизликда айбланган. Ваҳолонки Ғ. бадиий тафаккур меваси ва шу тафаккурнинг у ёки бу асардаги воқеа тасвиридан келиб чиқувчи муайян эмоционал таъсир кучига эга бўлган образли кўринишидир.
Инсон бу дунёдаги мўъжизалардан бири Ниагара шалоласини кўриб, маҳлиё бўлиши, чўчиши ёки ҳайратга тушиши мумкин. Агар шу шалоланинг ҳайратомуз манзараси бадиий асарда муайян мақсадда тасвир этилган бўлса, ундан келиб чиқувчи эмоционал образли фикр ўқувчи ёки томошабинни фақат ҳайратга солибгина қолмай, унда бошқача фикрни, кайфиятни ҳам уйғотади. У мазкур асарни ўқиб ёки кўриб, инсон табиат кучлари олдида ожиз бир мавжудот-дир, деган фикрга келиши мумкин. Ак-синча, у ана шу даҳшатли гўзаллик ҳам Инсон учун Аллоҳ томонидан яратилган, деган юксак бир фикрга келиши ҳам табиий. У қандай фикрга келган бўлмасин, бу фикр-ху-лоса шу воқеа тасвир этилган асар замирида ётган ва муаллифнинг нияти билан боғлиқ бўлган бадиий Ғ.дир.
Бадиий Ғ. фақат муайян воқеа ва ҳодиса тасвирланган асар замирида ётади, дейиш тўғри эмас. Зеро, лирик шеъриятда воқеа ва ҳодиса тасвири эмас, балки шоирда муай-ян ҳодиса (мас, камалак тарали-ши, куёш ботиши ёки бепоен денгиз билан учрашув) туфайли туғилган ҳис-туйғу ва лирик кечинма тасвир этилади.
Сўнгги йилларда шўро мафкурасидан воз кечилгани ва шу мафкура талаблари асосида яратилган асарларга бўлган муносабат кескин ўзгаргани учун айрим адабиётшунос ва санъатшунослар Ғ.нинг адабиёт ва санъат асарларидаги ўрни ва аҳамиятини рад этмоқчи бўладилар. Ҳол-буки, Ғ.ни бадиий фикр сифатида инкор ёки рад этиш адабиёт ва сань-атни маслаксизликка, маъносизликка олиб бориши мумкин. Шўро даври мафкурасининг бирор изи бўлмаган Шарқ адабиёти ва санъати (мас, қўшиқчилик ва рақс) да ҳам бадиий Ғ. мавжуд эди, Шарқ адабиёти ва санъати узоқ асрлардан бери халқни ана шу бадиий Ғ. асосида тарбия-лаб келди ва ҳозир ҳам тарбиялаб келмоқда. Агар бир асар замирида ётган фикр бадиий Ғ.ни ташкил этса, шу асар мансуб бўлган ёзувчи ижоди ёки адабий жараён замн-рида ётган фикрлар мажмуаси гоявийлик деб аталади. Шўро даври мафкураси ғоявийликка ўта сиёснй руҳ бериб, уни ғояпарастликка айлантириб юборди. Ҳолбуки, Ғ. ҳам, ғоявийлик ҳам китобхон ёки томо шабин. ёхуд тингловчининг ғашига тегмаслиги, балки унинг қалбидаги соғлом фикр ва туйғуларнинг юзага чиқишига кўмак бериши, унда эзгу интилишларни уйғотиши лозим, холос Шунинг учун ҳам адабиёт ва санъат асарларидаги Ғ. бадиий Ғ. ҳисобланади.
Ад.: Бахтин М.М., Эстетика словесного творчества. М., 1979; Хализев В.Е.. Тсория литературм, М.. 1999; ҚурбоновД., Адабиет назарияси. Т., 2004;Иззат Султон, Адабиёт назарияси. Т., 2005.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.