Ğöza biti
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55-b. — ziyouz.com
Ğöza biti ĞÖZA BITI, poliz biti (Argpz §058ur1 C1 .) — tengqanotli xartum-
OU lilar turkumi ösimlik bitlari oilasiga mansub haşarot. Barça paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Tirik tuğib köpayadigan qanotsiz urğoçisining (erkagi bölmaydi) tuxum şaklidagi (ovalsimon) tanasi 1,25 — 2,1 mm. Şira nayçalari qora. Voyaga yetgan bitlar va liçinkalarning rangi mavsum va özi yaşayotgan ösimlik rangiga boğliq holda özgaradi. Möylovlari 6 böğimli, sariq, uz. tanasining 2/3 qismigaça; közi qora; oyoqlari sariq. Liçinkasi voyaga yetgan urğoçisidan kiçikligi va tanasining yorqin rangi bilan farq qiladi. Nimfasi oç kulrang. Qanotli urğoçilar tanasi çöziqroq (1,2—1,9 mm), boşi va kökragi qora, qorni sarğiş yoki töq yaşil, qanotlari tiniq; qanoti liçinkaning ikkinçi yoşida şakllana boşlaydi. Ğ.b.ning jinsiy avlodi yöqolgan bölib, rivojlaniş sikli töliq emas; partenogenez yöli bilan (qiz holiça, uruğlanmasdan) köpayadi, ya'ni urğoçilari 20—60 liçinka tugadi. Qanotsiz urğoçilar, ba'zan esa liçinka holida sovuqqa çidamli begona ötlar (asosan gulxayrining ildiz bögzi yaqinidagi barglar)da qişlaydi. Qişlov davrida ularning köpçiligi nobud bölib, bahorgaça juda kam qoladi. Apr.da Ğ.b. juda jadal köpayib, ular orasida qanotli individlar ham paydo böla boşlaydi. Qanotlilari har tarafga tarqalib, begona ötlarga ötadi va ğöza nihollarini ilk rivojlaniş davrida zararlaydi. mavsumda 20 ga yaqin avlod beradi. Ğ.b. barg şirasini söradi va ular bujmayib, qurib qoladi. Kuzda paxta tolasi haşarot ajratgan modda tufayli bir-biriga yopişib ifloslanadi va şu yerda saprofit zamburuğlarning rivojlanişiga şaroit yaratiladi. Natijada tola qorayib, buziladi (qora şira).
Kuraş çoralari: begona ötlarni yöq qiliş, ösimlik qoldiqlarini yiğib oliş, ğözaga insektitsidlar purkaş.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒЎЗА БИТИ, полиз бити (Аргпз §058ур1 С1 .) — тенгқанотли хартум-
ОУ лилар туркуми ўсимлик битлари оиласига мансуб ҳашарот. Барча пахта экиладиган мамлакатларда тарқалган. Тирик туғиб кўпаядиган қанотсиз урғочисининг (эркаги бўлмайди) тухум шаклидаги (овалсимон) танаси 1,25 — 2,1 мм. Шира найчалари қора. Вояга етган битлар ва личинкаларнинг ранги мавсум ва ўзи яшаётган ўсимлик рангига боғлиқ ҳолда ўзгаради. Мўйловлари 6 бўғимли, сариқ, уз. танасининг 2/3 қисмигача; кўзи қора; оёқлари сариқ. Личинкаси вояга етган урғочисидан кичиклиги ва танасининг ёрқин ранги билан фарқ қилади. Нимфаси оч кулранг. Қанотли урғочилар танаси чўзиқроқ (1,2—1,9 мм), боши ва кўкраги қора, қорни сарғиш ёки тўқ яшил, қанотлари тиниқ; қаноти личинканинг иккинчи ёшида шакллана бошлайди. Ғ.б.нинг жинсий авлоди йўқолган бўлиб, ривожланиш цикли тўлиқ эмас; партеногенез йўли билан (қиз ҳолича, уруғланмасдан) кўпаяди, яъни урғочилари 20—60 личинка тугади. Қанотсиз урғочилар, баъзан эса личинка ҳолида совуққа чидамли бегона ўтлар (асосан гулхайрининг илдиз бўгзи яқинидаги барглар)да қишлайди. Қишлов даврида уларнинг кўпчилиги нобуд бўлиб, баҳоргача жуда кам қолади. Апр.да Ғ.б. жуда жадал кўпайиб, улар орасида қанотли индивидлар ҳам пайдо бўла бошлайди. Қанотлилари ҳар тарафга тарқалиб, бегона ўтларга ўтади ва ғўза ниҳолларини илк ривожланиш даврида зарарлайди. мавсумда 20 га яқин авлод беради. Ғ.б. барг ширасини сўради ва улар бужмайиб, қуриб қолади. Кузда пахта толаси ҳашарот ажратган модда туфайли бир-бирига ёпишиб ифлосланади ва шу ерда сапрофит замбуруғларнинг ривожланишига шароит яратилади. Натижада тола қорайиб, бузилади (қора шира).
Кураш чоралари: бегона ўтларни йўқ қилиш, ўсимлик қолдиқларини йиғиб олиш, ғўзага инсектицидлар пуркаш.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.