Ğöza tunlami
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58-b. — ziyouz.com
Ğöza tunlami ĞÖZA TUNLAMI, kösak qurti (S1opyoyea o§o1yeTa Ğ. yoki NeIo.1.18 aptp§yega N.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Ğ.t.ning qurti 120 dan ortiq ösimlik turini zararlaydi, ayniqsa, Tojiknston, Özbekiston va Ozarbayjonda katta zarar yetkazadi. Qanotlari yoyilganda 30—40 mm; oldingi qanoti kulrang sariq, buyraksimon, yumaloq doğli, orqa qanoti sarğimtiroq, qönğir hoşiya-li, örtasida töq rangli oysimon doğlari bor. Erkagi urğoçisiga nisbatan oçiqroq rangda. Tuxumi oç sarğiş, öziga xos radial «qobirğalari» bor. Qurtining rangi oç yaşildan to qiz-ğiş-qönğirgaça, uz. 35—40 mm; boşi sariq, kökrak qalqoni marmarsimon naqşli. Tanasi böylab uçta keng yöl ötadi, qorni oqiş. Ğumbagi qizğiş-jigarrang, uz. 15—20 mm. Ğ.t.ning gum-bagi tuproqda 10—15 sm çuqurlikda qişlaydi. Havo harorati örtaça 18— 20° bölganda gumbakdan kapalaklar yoppasiga uçib çiqa boşlaydi. Örta Osiyoda birinçi avlod kapalaklarining uçib çiqişi 1 —1,5 oy (apr.may) davom etadi. Ğ.t. ğözaga şonalaş boşlanganda öta boşlaydi, ungaça birinçi böğin pomidor, nöxat, makkajöxori va begona ötlar (bangidevona, ğözor)da rivojlanadi. Kapalaklar ösimlik bargi va hosil organlariga 1—3 tadan tuxum qöyadi. Bitta urğoçi kapalak örtaça 500, ba'zan esa 1000 gaça tuxum qöyişi mumkin. Yoz oylarida bir avlodning rivojlanişi uçun 25—35 kun kifoya. Örta Osiyoda 3—4 avlod beradi. Yoş barglar, şona va ğunçalarni, yoş kösaklarni yeydi (ikkinçi nomi ham şundan). Bitta qurt 10—24 hosil elementiga zarar yetkazişi mumkin.
Kuraş çoralari: Agrotexnik kuraş tadbirlaridan çilpiş davrida çilpilgan qismni yiğiştirib, daladan taşqariga çiqarib taşlaş, zararlangan makkajöxorilarni silos uçun sut — dumbul davri boşlaridayoq, ya'ni qurtlar ğumbaklaniş uçun tuproqqa tuşmasidan oldinroq örib oliş. Biologik kuraş tad-b i r l a r i : tuxumlariga qarşi 5—6 kun oralatib uç marta 60+80+60 ming dona/ga hisobida trixogramma tarqatiş; qurtlariga qarşi 7—8 kun oralatib gabrobrakon xöjayin-parazitni 1:20; 1:10; 1:5 nisbatida qöllaş.
Kimyoviy kuraş: ğözaga insektitsidlar purkaş.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒЎЗА ТУНЛАМИ, кўсак қурти (СЬ1опёеа оЬ§о1еТа Ғ. ёки НеИо.1.18 аптп§ега НЬ.) — тунламлар оиласига мансуб капалак. Пахта экиладиган мамлакатларда тарқалган. Ғ.т.нинг қурти 120 дан ортиқ ўсимлик турини зарарлайди, айниқса, Тожикнстон, Ўзбекистон ва Озарбайжонда катта зарар етказади. Қанотлари ёйилганда 30—40 мм; олдинги қаноти кулранг сариқ, буйраксимон, юмалоқ доғли, орқа қаноти сарғимтироқ, қўнғир ҳошия-ли, ўртасида тўқ рангли ойсимон доғлари бор. Эркаги урғочисига нисбатан очиқроқ рангда. Тухуми оч сарғиш, ўзига хос радиал «қобирғалари» бор. Қуртининг ранги оч яшилдан то қиз-ғиш-қўнғиргача, уз. 35—40 мм; боши сариқ, кўкрак қалқони мармарсимон нақшли. Танаси бўйлаб учта кенг йўл ўтади, қорни оқиш. Ғумбаги қизғиш-жигарранг, уз. 15—20 мм. Ғ.т.нинг гум-баги тупроқда 10—15 см чуқурликда қишлайди. Ҳаво ҳарорати ўртача 18— 20° бўлганда гумбакдан капалаклар ёппасига учиб чиқа бошлайди. Ўрта Осиёда биринчи авлод капалакларининг учиб чиқиши 1 —1,5 ой (апр.май) давом этади. Ғ.т. ғўзага шоналаш бошланганда ўта бошлайди, унгача биринчи бўғин помидор, нўхат, маккажўхори ва бегона ўтлар (бангидевона, ғўзор)да ривожланади. Капалаклар ўсимлик барги ва ҳосил органларига 1—3 тадан тухум қўяди. Битта урғочи капалак ўртача 500, баъзан эса 1000 гача тухум қўйиши мумкин. Ёз ойларида бир авлоднинг ривожланиши учун 25—35 кун кифоя. Ўрта Осиёда 3—4 авлод беради. Ёш барглар, шона ва ғунчаларни, ёш кўсакларни ейди (иккинчи номи ҳам шундан). Битта қурт 10—24 ҳосил элементига зарар етказиши мумкин.
Кураш чоралари: Агротехник кураш тадбирларидан чилпиш даврида чилпилган қисмни йиғиштириб, даладан ташқарига чиқариб ташлаш, зарарланган маккажўхориларни силос учун сут — думбул даври бошларидаёқ, яъни қуртлар ғумбакланиш учун тупроққа тушмасидан олдинроқ ўриб олиш. Биологик кураш тад-б и р л а р и : тухумларига қарши 5—6 кун оралатиб уч марта 60+80+60 минг дона/га ҳисобида трихограмма тарқатиш; қуртларига қарши 7—8 кун оралатиб габробракон хўжайин-паразитни 1:20; 1:10; 1:5 нисбатида қўллаш.
Кимёвий кураш: ғўзага инсектицидлар пуркаш.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.