Gözallik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 522–523-b. — ziyouz.com
Gözallik — estetika tuşunçasi. Tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalarning, inson faoliyatining kişida mehr-muhabbat, quvonç, zavq, erkinlik tuyğulari hosil qilişga qodir bölgan xususiyatlarini ifodalaydi. Xunuklikning aksi. Islom ta'limotida G.ning özi ham, timsoli ham Alloh jamolidandir. Inson gözalligi uning yaxşilik qilişida, sabr-toqatida; bular inson gözalligini belgilovçi mezon sifatida qaraladi. G. insonning Alloh karomatini tuşunib yetişi va unga ergaşişi, ma'naviyaxloqiy poklaniş sari intilişidir. Örta Osiyo mutafakkirlari G.ni islom aqidalari ruhida idrok etsalarda, G.ning murakkab ma'naviy jarayon ekanligini ta'kidlaşga harakat qilganlar. Forobiy ta'limotiga köra, G. — insonning jismoniy, ma'naviy va axloqiy çiroyining ifodasidir. Alişer Navoiy barça G. hayot va insonda, ayni vaqtda, barça xunuklik va nopoklik ham insonda deb bildi, şuning uçun u inson tarbiyasiga katta ahamiyat berdi. G. haqida juda köp nazariyalar, qaraşlar, ta'limotlar mavjud. Ularda G.ning qaysidir bir tomoni, belgisi, ahamiyati qayd etiladi. Sokrat fikriça, inson uçun foydali va kerakli narsalar gözaldir. Platon tasavvuriça, inson G.ni allaqanday estetik-ruhiy kayfiyat çoğidagina idrok eta oladi. Uning ta'limotiga köra, G. narsa va predmetlarga xos bölmay, insonning voqelikka ma'naviy-estetik munosabati natijasida tuğiladigan ğoya, tuşunçadir. Aristotel, Didro fikriga köra, narsa va hodisalardagi uyğunlik, mutanosiblik G.ni taşkil etadi. Inson narsa va hodisalarning gözal yoki xunukligini belgilaşda meyor vazifasini ötaydi. Insoniy meyor G.ning asosidir. Kant G. asosiga kişining narsa va hodisalardan beğaraz zavq olişini qöyadi. Ma'rifatparvarlar G. deb, insonning hayotda uyğun ijtimoiy aloqalar örnatişga bölgan intilişini tuşunganlar. Gegel fikriga köra, tabiatdagi G. dan san'at gözalligi mukammalroq, çunki unda timsol va ğoya özining mutlaq uyğunligini topadi. Çernişevskiy ta'kidlaşiça, hayot — G.dir, inson hayoti, extiyoji va maqsadiga mos tuşuvçi narsalar gözaldir. 19—20-a. jahon estetikasidagi turli falsafiy yönalişlar vakillari ilgari surgan ğoyaga köra, G. inson ruhiyati, qalbi va ma'naviyati b-n boğliq tuşunçadir. G. manbai — şaxs qalbidadir. G. — inson va hodisalarni umuminsoniy va milliy qadriyat sifatida belgilovçi ijtimoiy, ijobiy va ijodiy tuşunçadir. G. ni idrok etiş şaxsning jamiyatda tutgan örni, ongi, didi, dunyoqaraşi va b. omillarga boğliq. Özbek tilidagi «çiroyli» sözi estetik baho sifatida alohida buyum, narsa va şaxsni, köpinça taşqi belgilar va şakllarning mutanosibligi, uygunligini nazarda tutsa, G. sözi inson ongidagi tuşunçani, tasavvurni, idealni ifodalaydi. Tarixiy taraqqiyot natijasida xar bir xalq özining G. ideali va tuşunçasiga ega böladi. Bu tuşunçalardagi muştarak insoniyma'naviy jihatlar umumbaşariy G. haqidagi tasavvurni şakllantiradi. G. tabiat, jamiyat va insonga xos muştarak xususiyatlarni qamrab olgan holda muayyan şaroit va hodisalar b-n boğliq tarixiy, ijtimoiy, milliy va öziga xos jihatlarga ega böladi. Tabiatdagi G. köproq mutanosiblik, uygunlik, rang-baranglik singari zohiriy belgilar, sifatlar meyori b-n baholanadi; ijtimoiy hayotdagi G. jamiyatning inson uçun yaratgan erkin va demokratik tamoyillari darajasi b-n ölçanadi; adabiyot va san'atdagi G. ijodkorning original obrazlar, ğoyalar kaşfiyoti, badiiy maxrrati b-n belgilanadi. Barça narsa va hodisalarning gözalligini ifodalovçi asosiy omil — uning kişiga zavq bağişlaşi. San'at asarlari G.ni yorqin va umumlaştirib aks ettirgani uçun ular xar bir şaxsda zavq uyğotadi, G. tuyğusini tarbiyalaydi. Ad.: Mahmudov T., Gözallik va xayot, T., 1977; Umarov E., Estetika, T., 1992; Abdullayev M., Yöldoşev A., Estetika tarixi, Farğona, 1996; Mahmudov T., Mustaqillik va ma'naviyat, T., 2001. Tilab Mahmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЎЗАЛЛИК — эстетика тушунчаси. Табиат ва жамиятдаги нарса ва ҳодисаларнинг, инсон фаолиятининг кишида меҳр-муҳаббат, қувонч, завқ, эркинлик туйғулари ҳосил қилишга қодир бўлган хусусиятларини ифодалайди. Хунукликнинг акси. Ислом таълимотида Г.нинг ўзи ҳам, тимсоли ҳам Аллоҳ жамолидандир. Инсон гўзаллиги унинг яхшилик қилишида, сабр-тоқатида; булар инсон гўзаллигини белгиловчи мезон сифатида қаралади. Г. инсоннинг Аллоҳ кароматини тушуниб етиши ва унга эргашиши, маънавийахлоқий покланиш сари интилишидир. Ўрта Осиё мутафаккирлари Г.ни ислом ақидалари руҳида идрок этсаларда, Г.нинг мураккаб маънавий жараён эканлигини таъкидлашга ҳаракат қилганлар. Форобий таълимотига кўра, Г. — инсоннинг жисмоний, маънавий ва ахлоқий чиройининг ифодасидир. Алишер Навоий барча Г. ҳаёт ва инсонда, айни вақтда, барча хунуклик ва нопоклик ҳам инсонда деб билди, шунинг учун у инсон тарбиясига катта аҳамият берди. Г. ҳақида жуда кўп назариялар, қарашлар, таълимотлар мавжуд. Уларда Г.нинг қайсидир бир томони, белгиси, аҳамияти қайд этилади. Сократ фикрича, инсон учун фойдали ва керакли нарсалар гўзалдир. Платон тасаввурича, инсон Г.ни аллақандай эстетик-руҳий кайфият чоғидагина идрок эта олади. Унинг таълимотига кўра, Г. нарса ва предметларга хос бўлмай, инсоннинг воқеликка маънавий-эстетик муносабати натижасида туғиладиган ғоя, тушунчадир. Аристотель, Дидро фикрига кўра, нарса ва ҳодисалардаги уйғунлик, мутаносиблик Г.ни ташкил этади. Инсон нарса ва ҳодисаларнинг гўзал ёки хунуклигини белгилашда меъёр вазифасини ўтайди. Инсоний меъёр Г.нинг асосидир. Кант Г. асосига кишининг нарса ва ҳодисалардан беғараз завқ олишини қўяди. Маърифатпарварлар Г. деб, инсоннинг ҳаётда уйғун ижтимоий алоқалар ўрнатишга бўлган интилишини тушунганлар. Гегель фикрига кўра, табиатдаги Г. дан санъат гўзаллиги мукаммалроқ, чунки унда тимсол ва ғоя ўзининг мутлақ уйғунлигини топади. Чернишевский таъкидлашича, ҳаёт — Г.дир, инсон ҳаёти, эхтиёжи ва мақсадига мос тушувчи нарсалар гўзалдир. 19—20-а. жаҳон эстетикасидаги турли фалсафий йўналишлар вакиллари илгари сурган ғояга кўра, Г. инсон руҳияти, қалби ва маънавияти б-н боғлиқ тушунчадир. Г. манбаи — шахс қалбидадир. Г. — инсон ва ҳодисаларни умуминсоний ва миллий қадрият сифатида белгиловчи ижтимоий, ижобий ва ижодий тушунчадир. Г. ни идрок этиш шахснинг жамиятда тутган ўрни, онги, диди, дунёқараши ва б. омилларга боғлиқ. Ўзбек тилидаги «чиройли» сўзи эстетик баҳо сифатида алоҳида буюм, нарса ва шахсни, кўпинча ташқи белгилар ва шаклларнинг мутаносиблиги, уйгунлигини назарда тутса, Г. сўзи инсон онгидаги тушунчани, тасаввурни, идеални ифодалайди. Тарихий тараққиёт натижасида хар бир халқ ўзининг Г. идеали ва тушунчасига эга бўлади. Бу тушунчалардаги муштарак инсониймаънавий жиҳатлар умумбашарий Г. ҳақидаги тасаввурни шакллантиради. Г. табиат, жамият ва инсонга хос муштарак хусусиятларни қамраб олган ҳолда муайян шароит ва ҳодисалар б-н боғлиқ тарихий, ижтимоий, миллий ва ўзига хос жиҳатларга эга бўлади. Табиатдаги Г. кўпроқ мутаносиблик, уйгунлик, ранг-баранглик сингари зоҳирий белгилар, сифатлар меъёри б-н баҳоланади; ижтимоий ҳаётдаги Г. жамиятнинг инсон учун яратган эркин ва демократик тамойиллари даражаси б-н ўлчанади; адабиёт ва санъатдаги Г. ижодкорнинг оригинал образлар, ғоялар кашфиёти, бадиий махррати б-н белгиланади. Барча нарса ва ҳодисаларнинг гўзаллигини ифодаловчи асосий омил — унинг кишига завқ бағишлаши. Санъат асарлари Г.ни ёрқин ва умумлаштириб акс эттиргани учун улар хар бир шахсда завқ уйғотади, Г. туйғусини тарбиялайди. Ад.: Маҳмудов Т., Гўзаллик ва хаёт, Т., 1977; Умаров Э., Эстетика, Т., 1992; Абдуллаев М., Йўлдошев А., Эстетика тарихи, Фарғона, 1996; Маҳмудов Т., Мустақиллик ва маънавият, Т., 2001. Тилаб Маҳмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.