Graben
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412-b. — ziyouz.com
Graben (nem. graben — çuqurlik) — Yer pöstining qiya, ba'zan tik yoriqlar, odatda uzilma böylab çökkan qismi. G. bir neça yuz km ga çözilgan, eni bir neça ön km böladi. G.larning köpçiligi riftlarga mansub. Tektonik harakatlar natijasida paydo böladi. Hamma tomonidan yoriqlar sistemasi b-n çegaralangan murakkab G.lar ham uçraydi. Bir qança belgilariga qarab G.lar böylama — burmali strukturalar böylab çözilgan; köndalang — G.ning uzun öqi atrof strukturalarning öqiga perpendikulyar: ponasimon — pastga tomon kengayib boradigan; bir tomonli — uzilma b-n faqat bir tomondan çegaralangan xillari bor. Dunyodagi ulkan G.lar sistemasi Şarqiy Afrikadan ötgan. Ğarbiy Yevropada yirik G. Reyn daryosi vodiysida joylaşgan. Bunday sayyoraviy masştabdagi G.lar rift deb ataladi. Özbekistonda Farğona vodiysining şim. ğarbida Kögart vodiysida uz. 50 km ga teng G. joylaşgan. Ba'zan G. örnida köl paydo böladi (Issiqköl) yoki uni daryolar kesib ötadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАБЕН (нем. graben — чуқурлик) — Ер пўстининг қия, баъзан тик ёриқлар, одатда узилма бўйлаб чўккан қисми. Г. бир неча юз км га чўзилган, эни бир неча ўн км бўлади. Г.ларнинг кўпчилиги рифтларга мансуб. Тектоник ҳаракатлар натижасида пайдо бўлади. Ҳамма томонидан ёриқлар системаси б-н чегараланган мураккаб Г.лар ҳам учрайди. Бир қанча белгиларига қараб Г.лар бўйлама — бурмали структуралар бўйлаб чўзилган; кўндаланг — Г.нинг узун ўқи атроф структураларнинг ўқига перпендикуляр: понасимон — пастга томон кенгайиб борадиган; бир томонли — узилма б-н фақат бир томондан чегараланган хиллари бор. Дунёдаги улкан Г.лар системаси Шарқий Африкадан ўтган. Ғарбий Европада йирик Г. Рейн дарёси водийсида жойлашган. Бундай сайёравий масштабдаги Г.лар рифт деб аталади. Ўзбекистонда Фарғона водийсининг шим. ғарбида Кўгарт водийсида уз. 50 км га тенг Г. жойлашган. Баъзан Г. ўрнида кўл пайдо бўлади (Иссиқкўл) ёки уни дарёлар кесиб ўтади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.