Gradus
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 416–417-b. — ziyouz.com
Gradus (lot. gradus — qadam, daraja), daraja — 1) t-raning turli şkalalariga muvofiq keladigan har xil birliklarining umumiy nomi. Selsiy G.i (°S), Kelvin G.i (K), Farengeyt G.i (°Ğ), Reomyur G.i (°R) mavjud. Selsiy şkalasida suvning muzlaş t-rasi (0°S) b-n qaynaş t-rasi (100°S) oraliği teng 100 qismga bölinadi. Kelvin şkalasida ideal gaz molekulalarining tartibsiz issiq,lik harakati töxtaş t-rasi, ya'ni mutlaq nol (t°=273,15°C) nol gradus (0 K) debolinadi. Farengeyt şkalasida qor va naşatir aralaşmasining eriş nuqtasi (0°S) b-n kişi tanasining normal t-rasi (36°S) oraliği teng 100 qismga bölingan. Bu şkala böyiça 0°C=32°F, suvning qaynaş t-rasi 100°S=212°Ğ, demak, qor erişidan suv qaynaşigaça bölgan t-ra 180°F. Reomyur şkalasida suvning muzlaş va qaynaş oraliği 80 ga bölingan, ya'ni 100°C=80°R. Bu t-ra şkalalari orasidagi boğlaniş quyidagiça: 1 K=1°C=O,8R=1,8°F; 2) yassi burçak birligi; töğri burçakning 1/90 qismiga yoki doiraning 1/360 qismiga teng; ° belgi b-n belgilanadi. G=60'=3600», bu yerda ' — burçak minutlari, « — burçak sekundlari. Yoyiq burçak 180°ga teng. G. aylana yoyini ölçaş uçun ham işlatiladi; 3) turli kattaliklarning şartli birligi; uning yordamida suvning qattiqligi, sulfat kislota yoki spirt konsentratsiyasi (Bome G.si—°Ve), suyuqliklar qovuşoqligi (suvning 20°S dagi qovuşoqligiga nisbatan — Engler gradusi) va b. körsatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАДУС (лот. gradus — қадам, даража), даража — 1) т-ранинг турли шкалаларига мувофиқ келадиган ҳар хил бирликларининг умумий номи. Цельсий Г.и (°С), Кельвин Г.и (К), Фаренгейт Г.и (°Ғ), Реомюр Г.и (°R) мавжуд. Цельсий шкаласида сувнинг музлаш т-раси (0°С) б-н қайнаш т-раси (100°С) оралиғи тенг 100 қисмга бўлинади. Кельвин шкаласида идеал газ молекулаларининг тартибсиз иссиқ,лик ҳаракати тўхташ т-раси, яъни мутлақ ноль (t°=273,15°C) ноль градус (0 К) деболинади. Фаренгейт шкаласида қор ва нашатир аралашмасининг эриш нуқтаси (0°С) б-н киши танасининг нормал т-раси (36°С) оралиғи тенг 100 қисмга бўлинган. Бу шкала бўйича 0°C=32°F, сувнинг қайнаш т-раси 100°С=212°Ғ, демак, қор эришидан сув қайнашигача бўлган т-ра 180°F. Реомюр шкаласида сувнинг музлаш ва қайнаш оралиғи 80 га бўлинган, яъни 100°C=80°R. Бу т-ра шкалалари орасидаги боғланиш қуйидагича: 1 K=1°C=O,8R=1,8°F; 2) ясси бурчак бирлиги; тўғри бурчакнинг 1/90 қисмига ёки доиранинг 1/360 қисмига тенг; ° белги б-н белгиланади. Г=60’=3600», бу ерда ‘ — бурчак минутлари, « — бурчак секундлари. Ёйиқ бурчак 180°га тенг. Г. айлана ёйини ўлчаш учун ҳам ишлатилади; 3) турли катталикларнинг шартли бирлиги; унинг ёрдамида сувнинг қаттиқлиги, сульфат кислота ёки спирт концентрацияси (Боме Г.си—°Ве), суюқликлар қовушоқлиги (сувнинг 20°С даги қовушоқлигига нисбатан — Энглер градуси) ва б. кўрсатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.