Grafika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 429–430-b. — ziyouz.com
Grafika (yun. graphike, grapho — yozaman, çizaman) — tasviriy san'at turi. Rasm va rasm san'atiga asoslangan, lekin öz tasvir va ifoda vositalariga ega bölgan bosma badiiy asarlar. «G.» termini dastlab xat va xattotlik san'ati ma'nosida qöllangan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlaridan yangi ma'no kasb etdi, poligrafiya sanoatining rivoji, fotomexanikaning vujudga kelişi b-n G. tasviriy san'at turiga aylanadi. Asosiy turlari: dastgohli G. (amaliy ahamiyatga ega bölmagan, mustaqil rasm, estamp, lubok), kitob, gazeta-jurnal G.si (illyustratsiya, bosma mahsulotlarni bezaş, ularni şakllantiriş), amaliy grafika (sanoat G.si, poçta markalari, ekslibris), plakat. Ifoda vositalari: kontur çiziq, ştrix, dog (qora, rangdor), varaq zamini (köpinça oq qoğoz). G.ning uslubiy vositalari turli-tuman: naturaga qarab tez çiziladigan xomaki çizgilar, etyud, eskizlardan tortib, to puxta öylab, mulohaza yuritib işlanadigan kompozitsiyalar (biror xrlat, manzara tasvirlangan; bezak maqsadiga xizmat qiladigan; şrift kompozitsiyalari)gaça. G. asarlari, mahsulotlari tez tayyorlaş imkoni, sikl va turkumlar yaratiş mumkinligi, taşviqot va tarğibotga mosligi va b. Uni tasviriy san'atning eng ommaviy muhim sohasiga aylantirdi. Texnikasi jihatidan G. 2 turga ajratiladi: qölda çiziladigan rasm va matbaada çop qilinadigan, köp nusxada naşr etiladigan bosma mahsulotlar (gravyura, litografiya, monotipiya va ş. k.). Rangtasvir b-n G. çegarasidagi akvarel, guaş, pastel rang-tasvirga ham, G.ga ham mansub bölişi mumkin. Birinçisining tarixi juda qad. bölib ibtidoiy odamlar ğor devorlariga, qoyatoşlarga çizib qoldirgan ibtidoiy san'at namunalaridan boşlanadi. Ikkinçisi, asosan, poligrafiya rivoji b-n boğliq, lekin poligrafiya sanoati vujudga kelişidan ança oldin ham Xitoyda 6—7-a.lar (Yevropada 14—15-a.lar)da gravyura işlangan. Litografiya esa 19-a.dagina vujudga keldi. G. işlatiladigan asosiy sohalardan biri kitob bölib, örta asrlarda vujudga kelgan xattotlik va kitob yaratiş işining san'atga aylanişi, qölyozma kitoblarni yoziş va bezaş san'at turi sifatida rivojlanişi oqibatida miniatyura san'ati rivojlangan, uning turli-tuman maktablari vujudga kelgan. Jahonning eng yirik muzeylarida jozibador bezatilgan qölyozma kitob namunalari saklanadi. Rassomning kitob yaratiş jarayonidagi mehnati, ayniqsa, poligrafiya sanoati vujudga kelganidan keyin katta ahamiyat kasb etdi, kitob mazmunini kitobxon köz öngida gavdalantirişda xizmat qiladigan rasmlarni endi fotografiya imkoniyatlaridan foydalanib köplab nusxalarda naşr qiliş imkoni tuğildi. Şunday kilib, kitob G.si va plakat kişilarga ma'naviy ta'sir körsatişning kuçli quroliga aylandi. Rassom rasmdan taşkari kitobning muqovasi, sarvarağini be-zaydi, turli bezak unsurlarini yaratadi, kitobning şriftini belgilab beradi. Sanoatning barça tarmoqlarining rivoji mahsulotlar reklamasidan tortib yorliq, mahsulot joylanadigan bezakli qutiçalar, örov materiallari va ş. k.ni yaratişni taqozo etdi, grafik rassomlarning G. turlari böyiça ixtisoslaşuvlarini talab qildi. Kitob G.si va u b-n boğliq dastgohli G. jadal rivojlandi. Bu sohada yirik rassomlar ijod qilgan: Germaniyada A. Dyurer, L. Kranax, G. Golbeyn Kiçkina, K. Kolvits; Italiyada J. Piranezi; Niderlandiyada L. Leydenskiy; Gollandiyada Rembrandt; Flandriyada P. P. Rubens; FransiyadaJ. Kallo, O. Domye; Ispaniyada F. Goyya; Rossiyada A. Zubov, A. Venetsianov, O. Kiprenskiy, I. Şişkin, V. Serov va b. 20-a. jahon G.sining yetuk namoyandalari: P. Pikasso, J. Effel (Fransiya); R. Guttuzo, G.Mukçi (Italiya); F. Mazerel (Belgiya); X. Bidstrup (Daniya); R. Kent (AQŞ); G. va L. Grunding, O. Nagel. V. Klemke (Germaniya); T. Kuliseviç, Yu. Mroşçik (Polşa); D. Moor, V. Deni, V. Favorskiy, A. Ostroumova-Lebedeva, Kukrinikslar (Rossiya) va b. Özbekistonda G. 20-a.da şakllandi va rivojlandi. Rassomlar I. Ikromov, V. Kaydalov, L. Abdullayev, T. Muhamedov, K. Nazarovlar kitob bezaklari, Q. Başarov ilk kitob suratlari va ajoyib linogravyura asarlari b-n özbek tasviriy san'ati taraqqiyotiga katta hissa qöşdilar va özbek G.si maktabining vujudga kelişiga zamin yaratdilar. 20-a.ning oxirgi çoragida ijodkorlar safiga M. Kagarov, L. Ibrohimov, M. Sodikrv, A. Mamajonov, A. Bobrov, V. Apuxtin, F. Başarova, A. Li, G. Li kabi rassomlarning kelib qöşilişi G.ni ham badiiy mahorat, x.am mavzu jihatdan boyişini ta'minladi. Özbek grafikaçilari G.ning barça sohalari (akvarel, litografiya, ksilografiya va b.)da samarali ijod qilib, mavzu jihatdan rang-barang (tarix, zamonaviylik, ekologiya va b.) asarlar yaratmoqdalar, jahon va özbek mumtoz adabiyotiga, Şarqning buyuk arboblari, yozuvçi va olimlari siimolariga murojaat qilmoqdalar. Tursunali Qöziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАФИКА (юн. graphike, grapho — ёзаман, чизаман) — тасвирий санъат тури. Расм ва расм санъатига асосланган, лекин ўз тасвир ва ифода воситаларига эга бўлган босма бадиий асарлар. «Г.» термини дастлаб хат ва хаттотлик санъати маъносида қўлланган. 19-а. охири — 20-а. бошларидан янги маъно касб этди, полиграфия саноатининг ривожи, фотомеханиканинг вужудга келиши б-н Г. тасвирий санъат турига айланади. Асосий турлари: дастгоҳли Г. (амалий аҳамиятга эга бўлмаган, мустақил расм, эстамп, лубок), китоб, газета-журнал Г.си (иллюстрация, босма маҳсулотларни безаш, уларни шакллантириш), амалий графика (саноат Г.си, почта маркалари, экслибрис), плакат. Ифода воситалари: контур чизиқ, штрих, дог (қора, рангдор), варақ замини (кўпинча оқ қоғоз). Г.нинг услубий воситалари турли-туман: натурага қараб тез чизиладиган хомаки чизгилар, этюд, эскизлардан тортиб, то пухта ўйлаб, мулоҳаза юритиб ишланадиган композициялар (бирор хрлат, манзара тасвирланган; безак мақсадига хизмат қиладиган; шрифт композициялари)гача. Г. асарлари, маҳсулотлари тез тайёрлаш имкони, цикл ва туркумлар яратиш мумкинлиги, ташвиқот ва тарғиботга мослиги ва б. Уни тасвирий санъатнинг энг оммавий муҳим соҳасига айлантирди. Техникаси жиҳатидан Г. 2 турга ажратилади: қўлда чизиладиган расм ва матбаада чоп қилинадиган, кўп нусхада нашр этиладиган босма маҳсулотлар (гравюра, литография, монотипия ва ш. к.). Рангтасвир б-н Г. чегарасидаги акварель, гуашь, пастель ранг-тасвирга ҳам, Г.га ҳам мансуб бўлиши мумкин. Биринчисининг тарихи жуда қад. бўлиб ибтидоий одамлар ғор деворларига, қоятошларга чизиб қолдирган ибтидоий санъат намуналаридан бошланади. Иккинчиси, асосан, полиграфия ривожи б-н боғлиқ, лекин полиграфия саноати вужудга келишидан анча олдин ҳам Хитойда 6—7-а.лар (Европада 14—15-а.лар)да гравюра ишланган. Литография эса 19-а.дагина вужудга келди. Г. ишлатиладиган асосий соҳалардан бири китоб бўлиб, ўрта асрларда вужудга келган хаттотлик ва китоб яратиш ишининг санъатга айланиши, қўлёзма китобларни ёзиш ва безаш санъат тури сифатида ривожланиши оқибатида миниатюра санъати ривожланган, унинг турли-туман мактаблари вужудга келган. Жаҳоннинг энг йирик музейларида жозибадор безатилган қўлёзма китоб намуналари сакланади. Рассомнинг китоб яратиш жараёнидаги меҳнати, айниқса, полиграфия саноати вужудга келганидан кейин катта аҳамият касб этди, китоб мазмунини китобхон кўз ўнгида гавдалантиришда хизмат қиладиган расмларни энди фотография имкониятларидан фойдаланиб кўплаб нусхаларда нашр қилиш имкони туғилди. Шундай килиб, китоб Г.си ва плакат кишиларга маънавий таъсир кўрсатишнинг кучли қуролига айланди. Рассом расмдан ташкари китобнинг муқоваси, сарварағини бе-зайди, турли безак унсурларини яратади, китобнинг шрифтини белгилаб беради. Саноатнинг барча тармоқларининг ривожи маҳсулотлар рекламасидан тортиб ёрлиқ, маҳсулот жойланадиган безакли қутичалар, ўров материаллари ва ш. к.ни яратишни тақозо этди, график рассомларнинг Г. турлари бўйича ихтисослашувларини талаб қилди. Китоб Г.си ва у б-н боғлиқ дастгоҳли Г. жадал ривожланди. Бу соҳада йирик рассомлар ижод қилган: Германияда А. Дюрер, Л. Кранах, Г. Гольбейн Кичкина, К. Кольвиц; Италияда Ж. Пиранези; Нидерландияда Л. Лейденский; Голландияда Рембрандт; Фландрияда П. П. Рубенс; ФранциядаЖ. Калло, О. Домье; Испанияда Ф. Гойя; Россияда А. Зубов, А. Венецианов, О. Кипренский, И. Шишкин, В. Серов ва б. 20-а. жаҳон Г.сининг етук намояндалари: П. Пикассо, Ж. Эффель (Франция); Р. Гуттузо, Г.Мукчи (Италия); Ф. Мазерель (Бельгия); X. Бидструп (Дания); Р. Кент (АҚШ); Г. ва Л. Грундинг, О. Нагель. В. Клемке (Германия); Т. Кулисевич, Ю. Мрошчик (Польша); Д. Моор, В. Дени, В. Фаворский, А. Остроумова-Лебедева, Кукриникслар (Россия) ва б. Ўзбекистонда Г. 20-а.да шаклланди ва ривожланди. Рассомлар И. Икромов, В. Кайдалов, Л. Абдуллаев, Т. Муҳамедов, К. Назаровлар китоб безаклари, Қ. Башаров илк китоб суратлари ва ажойиб линогравюра асарлари б-н ўзбек тасвирий санъати тараққиётига катта ҳисса қўшдилар ва ўзбек Г.си мактабининг вужудга келишига замин яратдилар. 20-а.нинг охирги чорагида ижодкорлар сафига М. Кагаров, Л. Иброҳимов, М. Содикрв, А. Мамажонов, А. Бобров, В. Апухтин, Ф. Башарова, А. Ли, Г. Ли каби рассомларнинг келиб қўшилиши Г.ни ҳам бадиий маҳорат, х.ам мавзу жиҳатдан бойишини таъминлади. Ўзбек графикачилари Г.нинг барча соҳалари (акварель, литография, ксилография ва б.)да самарали ижод қилиб, мавзу жиҳатдан ранг-баранг (тарих, замонавийлик, экология ва б.) асарлар яратмоқдалар, жаҳон ва ўзбек мумтоз адабиётига, Шарқнинг буюк арбоблари, ёзувчи ва олимлари сиимоларига мурожаат қилмоқдалар. Турсунали Қўзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.