Grafika
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com
Grafika (yun. yogargnke, yogarpo — yoza-man, çizaman) (tilşunoslikda ) — 1) u yoki bu yozuvning grafemalarni, tiniş belgilari, urğu belgisi va b.ni öz içiga olgan çizma vositalari yigindisi; fonematik yozuvda grafemalar va fonemalar örtasidagi özaro munosabatlar tizimi; 2) tilşunoslikning harflar va govuşlar (grafe-malar va fonemalar) örtasidagi özaro munosabagni örganuvçi bölimi.
«G.» tuşunçasi odatda fonematik yozuv (harf-tovuş yozuvi)ga nisbatan qöllanadi. Bu yozuvda 3 jihat farqlanadi: alifbo, G. va imlo. Bugungi kunda lotin alifbosi, arab yozuvi va kirill yozuvi asosida tuzilgan milliy yozuv tizimlari köproq tarqalgan. mukammal G. haqida fanda mavjud bölgan tasavvur (fonemalar va grafemalar örtasida aniq muvofiqlik böladigan, har bir grafema bir fonemapi bildi-radigan, har bir fonema zsa bir gra-fema orqali ifodalanadigan holat) biron bir yozuvda töliq öz aksini top-magan. Bunday tasavvur faqat muayyan tovuş tili bilan yozuv tizimi örgasidagi muvofiqlikni baxrlaşda boşlan-giç nuqta bölib xizmat qiladi.
Lotin alifbosi asosila tuzilgan qoz. köplab yozuv tizimlarida grafe-malar va fonemalar soni örtasidagi tafovutlar uşbu alifboni tubdan özgartirmagan (yeki umuman özgartir-magan) holla qabul qilgan gillarga uning tarixiy moslaştirilişi bilan izohlanadi. Lotin szuvidagi 25 ta harf hoz. tillarning aksariyatidagi nisbatan köp (36—46) fonsmani aks ettira olmagap. Vaqt ötişi bilan xdmda tillarning özidagi muqarrar fonetik özgarişlar qisobiga (agar bu tillarning imlosi ananaviyligiça qolgan bölsa) grafemalar va fone-malar nisbatidagi tafovut ortib borgan. Bu holat ingliz yozuvida köproq namoyon bölgan; 46 fonemaning ifodasi uçun ingliz alifbosida 26 ta belgi mavjud. Ingliz yozu-vida harfiy birikmalar (murakkab grafemalar) keng qöllanadi: digraflar (ikki harf qöşilmasi) —sk [k|; trigraflar (uç harf qöşilmasi) — oyei[i]; poligraflar (uçdan ortiq harf qöşilmasi) — ai§g1 (s :] va b. Barqaror harfiy birikmalar ingliz G.si tizimiga fonemalarni ifodalaşning qöşimça vositasi sifatida qöşilgan. Murakkab grafemalar boşqa tillarning yozuvlarida, mas, nemis, polyak, fransuz, özbek yozuvlarida ham qöllanadi. Özbek kirill yozuvidagi ng yoki özbek lotin yozuvidagi p§, s1t, xp harfiy birikmalari murakkab grafe-malar hisoblanadi. Ayrim grafik tizimlarda alifboga maxsus kiritilgan harflar uçraydi. Mas, özbek lotin yozuvidagi o', s' harflari yoki fran-suz yozuvidagi s harfi va b.
Kirill yozuviga asoslangan yozuvning grafik tizimlari grafemalar va fo-nemalarning miqdoriy nisbatiga köra ança soddaroq. Çunki kirillitsaga asos bölgan yunon alifbosi tegişli sla-vyan tillarining fonemaviy tarkibini hisobga olgan holda maxsus işlab çiqilgan. Kirillitsa, binobarin, rus grafikasi asosida yaratilgan boşqa yozuvlarda ham grafemalar va fonemalar örtasida miqdoriy tafovut kam bölişiga e'tibor qaratilgan. Mas, özbek kirill alifbosidagi ö, q, ğ, h xarflari, hoz. qirğiz alifbosidagi n, 9, u harflari va b.
Ad.: B a l i n s k a ya V . I .. Grafika sovre-meniogo angliyskogo yazmka, M., 1964; volotskaya 3. M ., Moloşnaya T. N., Ni-k ol a ye i a T., M ., Opgg opisaniya russko-go yazmka v yego pismennoy forme, M., 1964: Makarova R. V . Ponyatiye grafiki i gra-femn, p ki.: Sistema i urovni yazmka, M., 1969;Amirova T.A., K istorii i teorii grafemiki, M., 1977; Amirova T.A., Funksionalnaya pzaimosvyaz pismennogo i zvukovogo yazmka, M., 19X5; 3 i n d s r L . R ., Oçerkobşey teorii pisma, L., 1987: Hozirgi özbek adabiy tili, 1-qism, T, 1980.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРАФИКА (юн. ёгаргнке, ёгарпо — ёза-ман, чизаман) (тилшуносликда ) — 1) у ёки бу ёзувнинг графемаларни, тиниш белгилари, урғу белгиси ва б.ни ўз ичига олган чизма воситалари йигиндиси; фонематик ёзувда графемалар ва фонемалар ўртасидаги ўзаро муносабатлар тизими; 2) тилшуносликнинг ҳарфлар ва говушлар (графе-малар ва фонемалар) ўртасидаги ўзаро муносабагни ўрганувчи бўлими.
«Г.» тушунчаси одатда фонематик ёзув (ҳарф-товуш ёзуви)га нисбатан қўлланади. Бу ёзувда 3 жиҳат фарқланади: алифбо, Г. ва имло. Бугунги кунда лотин алифбоси, араб ёзуви ва кирилл ёзуви асосида тузилган миллий ёзув тизимлари кўпроқ тарқалган. мукаммал Г. ҳақида фанда мавжуд бўлган тасаввур (фонемалар ва графемалар ўртасида аниқ мувофиқлик бўладиган, ҳар бир графема бир фонемапи билди-радиган, ҳар бир фонема зса бир гра-фема орқали ифодаланадиган ҳолат) бирон бир ёзувда тўлиқ ўз аксини топ-маган. Бундай тасаввур фақат муайян товуш тили билан ёзув тизими ўргасидаги мувофиқликни бахрлашда бошлан-гич нуқта бўлиб хизмат қилади.
Лотин алифбоси асосила тузилган қоз. кўплаб ёзув тизимларида графе-малар ва фонемалар сони ўртасидаги тафовутлар ушбу алифбони тубдан ўзгартирмаган (еки умуман ўзгартир-маган) ҳолла қабул қилган гилларга унинг тарихий мослаштирилиши билан изоҳланади. Лотин сзувидаги 25 та ҳарф ҳоз. тилларнинг аксариятидаги нисбатан кўп (36—46) фонсмани акс эттира олмагап. Вақт ўтиши билан хдмда тилларнинг ўзидаги муқаррар фонетик ўзгаришлар қисобига (агар бу тилларнинг имлоси аньанавийлигича қолган бўлса) графемалар ва фоне-малар нисбатидаги тафовут ортиб борган. Бу ҳолат инглиз ёзувида кўпроқ намоён бўлган; 46 фонеманинг ифодаси учун инглиз алифбосида 26 та белги мавжуд. Инглиз ёзу-вида ҳарфий бирикмалар (мураккаб графемалар) кенг қўлланади: диграфлар (икки ҳарф қўшилмаси) —ск [к|; триграфлар (уч ҳарф қўшилмаси) — оеи[и]; полиграфлар (учдан ортиқ ҳарф қўшилмаси) — аи§г1 (с :] ва б. Барқарор ҳарфий бирикмалар инглиз Г.си тизимига фонемаларни ифодалашнинг қўшимча воситаси сифатида қўшилган. Мураккаб графемалар бошқа тилларнинг ёзувларида, мас, немис, поляк, француз, ўзбек ёзувларида ҳам қўлланади. Ўзбек кирилл ёзувидаги нг ёки ўзбек лотин ёзувидаги п§, с1т, хп ҳарфий бирикмалари мураккаб графе-малар ҳисобланади. Айрим график тизимларда алифбога махсус киритилган ҳарфлар учрайди. Мас, ўзбек лотин ёзувидаги о’, ц’ ҳарфлари ёки фран-цуз ёзувидаги с ҳарфи ва б.
Кирилл ёзувига асосланган ёзувнинг график тизимлари графемалар ва фо-немаларнинг миқдорий нисбатига кўра анча соддароқ. Чунки кириллицага асос бўлган юнон алифбоси тегишли сла-вян тилларининг фонемавий таркибини ҳисобга олган ҳолда махсус ишлаб чиқилган. Кириллица, бинобарин, рус графикаси асосида яратилган бошқа ёзувларда ҳам графемалар ва фонемалар ўртасида миқдорий тафовут кам бўлишига эътибор қаратилган. Мас, ўзбек кирилл алифбосидаги ў, қ, ғ, ҳ харфлари, ҳоз. қирғиз алифбосидаги н, 9, у ҳарфлари ва б.
Ад.: Б а л и н с к а я В . И .. Графика совре-мениого английского язмка, М., 1964; волоцкая 3. М ., Молошная Т. Н., Ни-к ол а е и а Т., М ., Опьгг описания русско-го язмка в его письменной форме, М., 1964: Макарова Р. В . Понятие графики и гра-фемн, п ки.: Система и уровни язмка, М., 1969;Амирова Т.А., К истории и теории графемики, М., 1977; Амирова Т.А., Функциональная пзаимосвязь письменного и звукового язмка, М., 19X5; 3 и н д с р Л . Р ., Очеркобшей теории письма, Л., 1987: Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-қисм, Т, 1980.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.