Gravimetriya

Gravimetriya (lot. gravis — oğir va ...metriya) — tor ma'noda oğirlik kuçini ölçaş usullari haqidagi fan. Keng ma'noda (Nyuton mexanikasi doirasida) Yerning oğirlik kuçi maydonini, Yer şaklini aniqlaş maqsadida uning fazoviy özgarişini, Yerning içki tuzilişini, uning ustki qismi geologik tuzilişini, ba'zi navigatsiya masalalarini yeçiş va b.ni örganiş b-n şuğullanadigan fan. Oğirlik kuçi — Yerning sötkali aylanişidan hosil böladigan gravitatsion tortişuv va markazdan qoçma kuçlaridan iborat. Ekvatorda markazdan qoçma kuç gravitatsion tortişuv kuçiga karaganda 288 baravar kiçik, qutbda nolga teng. Şu sababli, tortişuv kuçining qiymati, asosan, Yerning ziçligiga, şakli va ölçamiga boğliq. G.da tekşiriladigan asosiy fizik kattalik ogirlik kuçi tezlanişi g dir. Oğirlik kuçi tezlanişini birinçi marta (taxm. 1590 y.). G. Galiley aniqlagan. Bu kattalikning özgarişi geografik kenglikka boğliq. Son qiymati jismning erkin tuşiş tezlanişi g ga teng bölgan oğirlik kuçi kuçlanganligi (kuçning massa birligiga nisbati) Gallarda ölçanadi: 1 Gal=10^2 s/ s2; uning 1000 dan bir uluşi milligal (mGal) deyiladi. Yer sirtida g ning qiymati 978,0 Gal dan (ekvatorda) 983,2 Gal gaça (qutblarda) özgaradi. Oğirlik kuçi tezlanişi asosan gravimetrlarda ölçanadi. Okeandagi ğalayonlanmagan suv sathiga mos kelgani (W = W) geoid deyiladi va uni Yerning şakli sifatida qabul qilinadi. Qulaylik maqsadida oğirlik kuçi (gravitatsiya) maydonini, sayyora sirti böyiça qonuniy özgara boruvçi u normal qismga hamda real g va normal taşkil qiluvçilar orasidagi ayirmadan iborat bölgan anomal (oğirlik kuçi anomaliyasi deb yuritiluvçi) Ag = g—u ga ajratiladi. Normal qismini odatda real Yer b-n birday massaga va aylaniş tezligiga ega bölgan hamda geoidga eng köp yaqin bölgan bir jinsli aylaniş maydoni sifatida tasavvur qilinadi. 1971 y.da Xalqaro gravimetrik sistema qabul qilingan. Unga köra oğirlik kuçining formulasi 1967 y.dagi gravimetrik va sun'iy yöldoşlar kuzatişlari majmuasi asosida hisoblangan doimiylar b-n birga quyidagi körinişga ega: u =978031,8(1+0,005302sin2(p -0,0000059sin22(p) mGal. Yer oğirlik kuçi maydoni normal taşkil qiluvçisining töliq özgari-şi = 5,2 Gal. Yerda oğirlik kuçi anomaliyalari (2—4) 102 mGal ga yetadi, markazdan qoçma kuç hisobiga oğirlik kuçi özgarişi =3,3 mGal, Yerning bosiqligi tufayli oğirlik kuçi özgarişi =1,8 mGal, oğirlik kuçinig balandlik böyiça özgarişi 1 m ga 3-10~' mGal, Oy — Quyoş ğalayonlanişlarining eng katta qiymati =2,4-10 ' mGal. G. yordamida neft-gaz tuzilmalari, boyliklari izlanadi va tekşiriladi. Yerning deformatsiyasi Yerning qovuşoqlik xususiyatlariga boğliqdir. Uşbu deformatsiyalarni ölçaş orqali Yer içki qatlamlarining qovuşoqligi xamda içki tuzilişi haqida xulosa çiqariş mumkin. Muayyan r-nning gravitatsion maydoni qiymatlarining ölçovlari yiğindisi gravimetrik syomkadir. Gravimetrik syomkada mayatnikli asboblar, gravimetrlar, gravitatsiya variometrlaridan foydalaniladi. Toşkent astronomiya rasadxonasida 1901 y.dan boşlab gravimerik tadqiqotlar olib borilgan, natijada mingdan ortiq gravimetrik punktlar aniqlangan. Sayyoralararo kosmik apparatlarning paydo bölişi G.ning qöllaniş sohasini kengaytirdi. Tuşiriluvçi kosmik apparatlar oğirlik kuçini bevosita Oy sirtida, Mars va Veneraning sun'iy yöldoşlari esa bu sayyoralar atrofida ölçadi. Keyingi yillarda Yupiter va Saturnning gravitatsion maydonlarini tadqiq qiliş boşlandi.