Gripp
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 450–451-b. — ziyouz.com
Gripp (frans.grippe), inflyuensa — keng tarqalgan ötkir yuqumli kasallik. Yaqqol intoksikatsiya kuzatiladi, nerv va yurak-tomir sistemasi faoliyati buziladi. G.ni viruslar qözğatadi; ularning A, A,, A2, V, S turlari ma'lum. Viruslar vaqt-vaqti b-n antigen tuzilişini özgartirib turadi. Jumladan, A turining özida antigen xususiyatiga qarab A (HjN,), A (H3N2) antigenli viruslar farq qilinadi. Özbekistonda, asosan, A, ayrim hollarda, V turi uçraydi. G. viruslari juda beqaror; xona şaroitida bir neça soatdan söng yuqiş ehtimoli yöqoladi, quyoş nuri ta'sirida tez nobud böladi. Past haroratda, ayniqsa xavo harorati 0° dan past bölganda virus uzoq saqlanadi. Şu sababli G. kasalligi sovuq mavsumda köproq kuzatiladi. Dezinfeksiyalovçi vositalar (xloramin, xlorli ohak eritmalari, formalin, kislota va işqorlar) ta'sirida viruslar tez nobud böladi. Isiriq tutuni ham G. viruslarini öldiradi. G. butun dunyoga tarqalgan, har 2 — 3 y.da G. epidemiyasi qayd etiladi. Infeksiya manbai bemor, u aksirganida, yötalganida, gaplaşganila virus havo zarraçalari va sölak tomçilari b-n atrof muhitga tarqaladi. Ayniqsa kasallikning dastlabki kunlarida virus bemor organizmidan köplab ajralib yaqin atrofdagi odamlarga nafas yöllari orqali tuşadi. Aholining barça tabaqalari (bolalar va keksalar ham) bu kasallikka moyil. Nimjon, turli xastaliklarga çalingan odamlarga G. tez yuqadi. Jismonan baquvvat, çiniqqan odamlarda kasallik kam kuzatiladi. Kasallikning yaşirin (inkubatsion) davri juda qisqa — bir neça so-atdan 1 — 2 kungaça. Kasallik tösatdan boşlanadi. Soğlom yurgan odam birdan mazasi qoçib eti uvişadi, lohas böladi, harorati kötarila boşlaydi. Oradan 1 — 2 soat ötgaç, kasallikning asosiy alomatlari namoyon böladi. Isitma qisqa vaqt içida 39 — 40° gaça kötariladi, bemor junjikib, sovqotadi, qaltiraydi. Harorat kötarilib bölgaç, bemorning badani qiziydi, betoqat böladi. A'zoi badani, boşi, qöl-oyoq muskullari zirqirab oğriydi. Ayniqsa, peşona va çakka sohasida oğriq kuçli böladi. Ba'zan bemorning boşi aylanib, közi tinadi. Köz yoşlanadi, qizarib ketadi, köz soqqasida oğriq böladi. Burun «bitib» qoladi, nafas oliş qiyinlaşadi, tomoği oğriydi, oğzi qaqraydi, quruq yötal paydo böladi. G. yengil, örtaça va juda oğir ötadi. Kasallik oğirroq keçganda köngil aynişi, qusiş, burun qonaşi ham mumkin. G. keksalar va bolalarda ança oğir keçadi, organizmda ilgaridan mavjud bölgan surunkali kasalliklar, odatda, zörayadi, ba'zan boşqa kasalliklar — zotiljam qöşiladi. G.dan keyin öpka şamollaşi, buyrak, miya pardalari nerv tugunlari va tolalarining yalliğlanişi kabi asoratlar kuzatiladi. Davolaş. G. b-n oğrigan bemorni kasalxonaga yotqiziş şart emas, uyda alohida xonada yotgani ma'qul. Faqat kasallik oğir keçgan hollarda bemor kasalxonaga yotqiziladi. Kasallikning oğir-yengil ötişidan qat'i nazar, bemor yotişi lozim. Viruslarga ta'sir etuvçi remantadin, interferon kabi dorilar faqat dastlabki kunlarda qöllanilsa yaxşi naf beradi. Şirçoy, limonli murabbo (ayniqsa malina, smorodinali), qatiq, qoqurum içib terlaş bemor ahvolini yaxşilaydi. Vraç tavsiyasi b-n oğriq qoldiruvçi dorilar va antibiotiklar tavsiya etiladi; Oldini oliş. G. tarqaliş ehtimoli bölgan kezlari maxsus profilaktika maqsadida G. vaksinasi b-n emlaş ötkaziladi. Asosan bolalar va keksa yoşdagilar emlanadi; vaksina burunga tomiziladi. G.ga qarşi gammaglobulin qilinadi. Burunga profilaktika maqsadida interferon tomizib turiş, oksolin moyi surtiş, bemor bor xonada isiriq tutatib turiş maqsadga muvofiq. Hayvonlarda G.ni Orthmyxo-duridae oilasiga mansub viruslar qözğatadi. Çöçqalar, otlar, qoramol va parrandalar kasallanadi. Otlarda G. qisqa muddatli isitma, qaltiraş, közdan yoş oqişi, yuqori nafas yöllari katari b-n boşlanadi, quruq yötal tutadi. Kasallikda laringotraxeit, bronxit, oğir hollarda pnevmoniya kuzatiladi. Qoramollarda kasallik ötkir keçadi, tana harorati kötariladi, konyunktivit, rinit yuz beradi, iştaha yöqolişi mumkin. Parrandalarda G. (parrandalar ölati) epizootiya körinişida keçadi, nafas va hazm a'zolari şikastlanadi. G. uy parrandalarining hamma turida uçraydi. Oldini oliş: parranda, otlar maxsus vaksinalar b-n emlanadi, veterinariya-sanitariya tadbirlari köriladi. L.Şovahobov Ş. Ş., Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, T., 1997. Şonosir Şovahoboye.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГРИПП (франц.grippe), инфлюэнца — кенг тарқалган ўткир юқумли касаллик. Яққол интоксикация кузатилади, нерв ва юрак-томир системаси фаолияти бузилади. Г.ни вируслар қўзғатади; уларнинг А, А,, А2, В, С турлари маълум. Вируслар вақт-вақти б-н антиген тузилишини ўзгартириб туради. Жумладан, А турининг ўзида антиген хусусиятига қараб А (HjN,), A (H3N2) антигенли вируслар фарқ қилинади. Ўзбекистонда, асосан, А, айрим ҳолларда, В тури учрайди. Г. вируслари жуда беқарор; хона шароитида бир неча соатдан сўнг юқиш эҳтимоли йўқолади, қуёш нури таъсирида тез нобуд бўлади. Паст ҳароратда, айниқса хаво ҳарорати 0° дан паст бўлганда вирус узоқ сақланади. Шу сабабли Г. касаллиги совуқ мавсумда кўпроқ кузатилади. Дезинфекцияловчи воситалар (хлорамин, хлорли оҳак эритмалари, формалин, кислота ва ишқорлар) таъсирида вируслар тез нобуд бўлади. Исириқ тутуни ҳам Г. вирусларини ўлдиради. Г. бутун дунёга тарқалган, ҳар 2 — 3 й.да Г. эпидемияси қайд этилади. Инфекция манбаи бемор, у аксирганида, йўталганида, гаплашганила вирус ҳаво заррачалари ва сўлак томчилари б-н атроф муҳитга тарқалади. Айниқса касалликнинг дастлабки кунларида вирус бемор организмидан кўплаб ажралиб яқин атрофдаги одамларга нафас йўллари орқали тушади. Аҳолининг барча табақалари (болалар ва кексалар ҳам) бу касалликка мойил. Нимжон, турли хасталикларга чалинган одамларга Г. тез юқади. Жисмонан бақувват, чиниққан одамларда касаллик кам кузатилади. Касалликнинг яширин (инкубацион) даври жуда қисқа — бир неча со-атдан 1 — 2 кунгача. Касаллик тўсатдан бошланади. Соғлом юрган одам бирдан мазаси қочиб эти увишади, лоҳас бўлади, ҳарорати кўтарила бошлайди. Орадан 1 — 2 соат ўтгач, касалликнинг асосий аломатлари намоён бўлади. Иситма қисқа вақт ичида 39 — 40° гача кўтарилади, бемор жунжикиб, совқотади, қалтирайди. Ҳарорат кўтарилиб бўлгач, беморнинг бадани қизийди, бетоқат бўлади. Аъзои бадани, боши, қўл-оёқ мускуллари зирқираб оғрийди. Айниқса, пешона ва чакка соҳасида оғриқ кучли бўлади. Баъзан беморнинг боши айланиб, кўзи тинади. Кўз ёшланади, қизариб кетади, кўз соққасида оғриқ бўлади. Бурун «битиб» қолади, нафас олиш қийинлашади, томоғи оғрийди, оғзи қақрайди, қуруқ йўтал пайдо бўлади. Г. енгил, ўртача ва жуда оғир ўтади. Касаллик оғирроқ кечганда кўнгил айниши, қусиш, бурун қонаши ҳам мумкин. Г. кексалар ва болаларда анча оғир кечади, организмда илгаридан мавжуд бўлган сурункали касалликлар, одатда, зўраяди, баъзан бошқа касалликлар — зотилжам қўшилади. Г.дан кейин ўпка шамоллаши, буйрак, мия пардалари нерв тугунлари ва толаларининг яллиғланиши каби асоратлар кузатилади. Даволаш. Г. б-н оғриган беморни касалхонага ётқизиш шарт эмас, уйда алоҳида хонада ётгани маъқул. Фақат касаллик оғир кечган ҳолларда бемор касалхонага ётқизилади. Касалликнинг оғир-енгил ўтишидан қатъи назар, бемор ётиши лозим. Вирусларга таъсир этувчи ремантадин, интерферон каби дорилар фақат дастлабки кунларда қўлланилса яхши наф беради. Ширчой, лимонли мураббо (айниқса малина, смородинали), қатиқ, қоқурум ичиб терлаш бемор аҳволини яхшилайди. Врач тавсияси б-н оғриқ қолдирувчи дорилар ва антибиотиклар тавсия этилади; Олдини олиш. Г. тарқалиш эҳтимоли бўлган кезлари махсус профилактика мақсадида Г. вакцинаси б-н эмлаш ўтказилади. Асосан болалар ва кекса ёшдагилар эмланади; вакцина бурунга томизилади. Г.га қарши гаммаглобулин қилинади. Бурунга профилактика мақсадида интерферон томизиб туриш, оксолин мойи суртиш, бемор бор хонада исириқ тутатиб туриш мақсадга мувофиқ. Ҳайвонларда Г.ни Orthmyxo-duridae оиласига мансуб вируслар қўзғатади. Чўчқалар, отлар, қорамол ва паррандалар касалланади. Отларда Г. қисқа муддатли иситма, қалтираш, кўздан ёш оқиши, юқори нафас йўллари катари б-н бошланади, қуруқ йўтал тутади. Касалликда ларинготрахеит, бронхит, оғир ҳолларда пневмония кузатилади. Қорамолларда касаллик ўткир кечади, тана ҳарорати кўтарилади, конъюнктивит, ринит юз беради, иштаҳа йўқолиши мумкин. Паррандаларда Г. (паррандалар ўлати) эпизоотия кўринишида кечади, нафас ва ҳазм аъзолари шикастланади. Г. уй паррандаларининг ҳамма турида учрайди. Олдини олиш: парранда, отлар махсус вакциналар б-н эмланади, ветеринария-санитария тадбирлари кўрилади. Л.Шоваҳобов Ш. Ш., Юқумли касалликлар ва эпидемиология асослари, Т., 1997. Шоносир Шоваҳобое.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.