Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Gruziya

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 454–464-b. — ziyouz.com

    Gruziya (Sakartvelo), Gruziya Respublikasi — Zakavkazyening markaziy va garbiy qismida joylaşadi davlat. Mayd. 69,7 ming km2. Aholisi 5411 ming kişi (1996). Poytaxti — Tbilisi ş. Gruziya tarkibiga Abxaziya, Ajariya kiradi. 65 tuman, 62 şaqar va 52 şaharça bor. Davlat tuzumi. G. — demokratik respublika. 1995 y.da qabul qilingan konstitutsiyaga binoan davlat va ijroiya qokimiyat boşliği — prezident (1995 y. 5 noyab.dan E. Şevardnadze). U aholi tomonidan umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi oliy hokimiyat — parlament. Tabiati. G. tabiati xilma-xil. Hududi baland va örtaça balandlikdagi toğlar, tepalik, pasttekislik, yassitoğlik va platolardan iborat. Respublikaning şim. Katta Kavkaz (gruzinça Kavkasioni)ning örta qismi b-n band. G.ning eng baland nuqtasi — Şxara toği (5068 m). Katta Kavkazning G.dagi ğarbiy qismida karst relyef şakllari uçraydi. Şarqida yoş vulkan toğlari bor. Katta Kavkazning jan.dagi Kolxida va Iveri tekisliklarini Lix tizmasi ajratib turadi. Yana ham jan. rokda Kiçik Kavkazning G. qismidagi örtaça toğ (2850 m) tizmalari kenglik böylab çözilib yotadi. Respublikaning eng jan. çekkasi vulkan toğligi (Didi-Abuli toği, 3301 m) b-n band. Iqlimi subtropik iqlim b-n mö'tadil iqlim orasida. Kolxida pasttekisligida dengiz sathidan 500 — 600 m balandlikkaça nam subtropik iqlim (yanv. t-rasi 5 — 7°) bölib, yoğin köp yoğadi (1200 — 2600 mm). Iveri botiğida yanv. ning örtaça t-rasi —2° dan —3° gaça, qiş b-n yoz t-rasi örtasida tafovut katta, yoğin kamroq (300 — 800 mm). Eng issiq oy — avg. t-rasi 23 °— 26°. Gruziyaning jan.dagi toğlikda iqlim ança kontinental bölib, qişi qattiq sovuq, ozroq qor yoğadi. Foydali qazilmalardan marganets rudasi (Çiatura koni), toşkömir (Tkibuli, Tkvarçeli) va neft (Kolxida va Taşqi Kaxeti), Katta Kavkazda nodir metall, polimetall va surma-mişyak konlari bor. Quriliş materiallari (marmar, slanets, sement xom aşyosi va b.) deyarli xamma joyda uçraydi. G. özining xilma-xil ma'danli suvlari b-n ajralib turadi; bu jihatdan dunyoda yetakçi örinlarni egallaydi. Ma'danli suvlar kimyoviy tarkibi böyiça gidrokarbonatli, xloridli, sulfatli va aralaş guruhlarga, gaz miqdorining bölişiga qarab karbonat angidridli va nokarbonat angidridli turlarga bölinadi. Eng maşhur ma'danli suvlari: Borjomi, Sairme, Nabeglavi, Zvare, Dzau, Lugela va b. G. daryolari Qora va Kaspiy dengizlari havzasiga mansub. Kura Kaspiyga, Rioni, Inguri, Kodori va b. Qora dengizga quyiladi. G. gidroenergiya resurslariga boy. G.da köl kam. Eng kattasi — Paravani (mayd. 37 km2); Ritsa (çuq. 116 m) va Amtkel (çuq. 72 — 122m). Tabatskuri, Palestomi va b. köllarda baliq ovlanadi. G.da qizil, sariq, qora, qönğir, jigarrang va kul tus-jigarrang tuproqlar uçraydi. Toğ örmonlarida qönğir örmon tuproq, toğ ösimliklari ösadigan joylarda — toğ-ötloqi tuproq. Kolxida pasttekisligida botqoq va sarğiş kulrang podzol tuproqlar katta maydonni e g a l l a y d i . G.da 4500 turdan köproq gulli va 10000 ga yaqin sporali ösimlik bor. Relikt va endemik ösimliklar (dioskoreya, pontiya va Kavkaz rododendronlari, şamşod, lavr-olça, xurmo va b.) köp. Maydonining 2/5 qismi örmon. Toğ örmonlarida eman, grab, kaştan, qoraqayin, toğlarning yuqori mintaqalarida qarağay, oqqarağay, qoraqarağay ösadi. Örmonlarning yuqori çegarasidan 2800 — 3500 m balandlikkaça toğ ötloqlari u ç r a y d i . Katta Kavkazning ötloq mintaqasida toğ eçkilari — serna, bezoar eçkisi, toğ takasi, quşlardan Kavkaz toğ kurkasi (ular), örmonlarda qönğir ayiq, asil buğu, elik, silovsin uçraydi. Umuman G.da sut emizuvçilarning 100 ga yaqin turi, quşlarning 330, sudraluvçilarning 48 va baliqlarning 160ga yaqin turi mavjud. Tbilisi tabiiy milliy boği, qöriqxonalar bor. Aholisining köpçiligi gruzinlar (70% dan ortiq). Şuningdek, arman, rus, ozarbayjon, osetin, grek, abxaz, ukrain va b. yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2ga 77,5 kişi. Davlat tili — gruzin tili. Aksariyat aholisi pravoslavlardir; katoliklar, protestant-lyuteranlar, musulmonlar ham bor. Aholining 56% şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Tbilisi, Kutaisi, Rustavi, Suxumi, Batumi. Tarixi. Arxeologik qazilmalar bu yerda odam paleolit davridan boşlab yaşab kelayotgani haqida ma'lumot beradi. Neolit davrida G. hududida matriarxaluruğçilik tuzumi bölib, eneolit davri va jez davrining boşlaridan (mil. av. 5 — 3-ming yillik) patriarxal-uruğçilik tuzumi şakllangan. Jez davrining oxirlarida (mil. av. 1-ming yillikdan) uruğçilik munosabatlari yemirilib, quldorlik jamiyati yuzaga kelgan. Mil. av. 2-ming yillikning oxirlarida gruzin kabilalarining yirik uyuşmalari vujudga keladi. Mil. av. 6-a.da Kolxida (Ğarbiy G.), mil. av. 5 — 4-a.larda Iberiya yoki Kartli (Şarqiy, qisman Jan. G.) podşoligi taşkil topdi. Şundan G. nomi Sakartvelo (kartvelilar tilida gruzin davlatining nomi) kelib çiqqan. 523 y. Eron Iberiyani bosib olib, bu yerga öz noibini tayinlagan. Sosoniylar sulolasi inqirozga uçragaç, Iberiya Eronga tobelikdan qutuldi va hokimiyat mahalliy hukmdorlar qöliga ötdi. 7 — 8-a. boşlarida G.ningdeyarli hamma yerlarini arablar bosib olgan. Arablar hukmronligiga qarşi gruzin, alban va armanlar birgalikda kuraş olib bordilar. 8 — 10-a.larda alohida-alohida podşoliklar (Kaxeti, Tao-Klarjeti, Abxaziya podşoligi) vujudga keldi. Podşoliklar örtasida boşlangan özaro kuraş 10-a.ning 2-yarmi va 11-a.ning boşlarida G.yerlarini podşo Bagrat III (975 — 1014) boşçiligida yagona davlatga birlaştiriş b-n tugadi. Podşo Xoeyd «Quruvçi» davri (1089 — 1125)da G. saljuq turklariga qarşi kuraşib, Zakavkazyening köpgina qismini ozod qildi. Georgiy III (1156 — 84) va Tamara (1184 — 1213) podşoliklari davrida G. Yaqin Şarqdagi eng kuçli davlatlardan biriga aylandi, siyosiy-iqtisodiy va madaniy ravnaqqa erişdi, 12-a.ga kelib, siyosiy hokimiyat markazlaştirildi, q.x. işlab çiqarişi ança rivojlandi, şaharlarda hunarmandçilik va savdo işlari taraqqiy etdi. Madaniyat va san'at ham ravnaq topdi. 1226 y.da xorazmşoh Jaloliddin Manguberdi G.ni egalladi. 13-a.ning 2-çoragidagi möğullar istilosi G.ning siyosiy birligiga, xöjaligiga putur yetkazdi. 14-a. ning 2-yarmida G. Amir Temur qöliga ötdi. 16 — 18-a.larda G.ga Eron va Turkiya bostirib kirdi. Içki kuraş kuçaydi, natijada G. bir neça mustaqil davlatga (Kartli, Kaxeti, Imereti podşoliklari va Samsxe, Guriya, Svaneti, Abxazeti knyazliklariga) ajralib ketdi. 18-a.ning 2-yarmidan Kartli-Kaxeti davlati ança kuçaydi. Iraqliy II eng yirik knyazliklarni öziga böysundirib, davlatni qaytadan tiklaş, xöjalik va savdo-sotiq işlarini rivojlantiriş yölida köp tadbirlar kördi. 17 — 18-a.larda G.da adabiyot va tarixşunoslik jonlandi, kitob naşr etila boşladi. 18-a.ning 2-yarmida Rossiya-G. munosabatlari vujudga kela boşladi: 1783 y. Georgiyevsk ş.da Rossiya b-n Kartli-Kaxeti podşoligi örtasida döstlik şartnomasi tuzildi. Birok, Rossiya imperiyasi şartnomada belgilangan majburiyatlarini buzib, 1801 y. Şarqiy G.ni, 1803 — 64 y.larda Ğarbiy G.ni ham bosib oldi. Bu esa oçiqdan-oçiq bosqinçilik edi, mana şu xiyonatkorlik sababli Imereti podşoligi va G. knyazliklari tugat i l d i . Gruzin xalqi milliy davlatçilikni tiklaş uçun, ruslaştiriş siyosatiga qarşi kuraşdi, bir qança isyonlar kötarildi. Şu b-n birga G. yerlarini qisman birlaştiriş imkoniyati t u ğ i l d i . 19-a.ning 2-yarmidan gruzin xalqi milliy ozodlik harakatining yangi bosqiçi boşlandi. Ammo G.ning milliy davlatçiligini qayta tiklaş masalasi Rossiyadagi 1917 y. Fevral inqilobidan, ayniqsa bolşeviklarning Oktyabr töntarişidan söng qat'iy qilib q ö y i l d i . Bolşeviklar Rossiyadagi hokimiyatni qölga olganidan keyin Zakavkazyening nufuzli siyosiy kuçlari Şöro hokimiyatini tan olmadilar va 1917 y. noyab.da mustaqil boşqaruv (Zakavkazye komissarligi)ni örnatdilar. Natijada Zakavkazye Federatsiyasi şakllandi, biroq uning tarkibiy qismlari iqtisodiy va siyosiy manfaatlari har xilligi, şuningdek, Turkiya b-n munosabatlar keskinlaşganligi sababli federatsiya yaşaşga noqobil bölib çiqdi va tez orada barbod böldi. G. hududining bir qismi (Batumi, Ozurgeti, Axalsixe) ni Turkiya egallab oldi. G.ning 1-milliy qurultoyi tomonidan 1917 y.da saylangan vakolatli xalq organi — G. Milliy Kengaşi 1918 y. 26 mayda mamlakatni mustaqil deb e'lon qildi va G. Demokratik Respublikasini tuzdi. 1919 y. martda Milliy Kengaş ta'sis majlisiga aylantirildi. Respublika hukumati davlat çegaralarini belgiladi, gruzin tilini davlat tili deb e'lon qildi, maktablarni davlat ixtiyoriga oldi, davlat boşqaruv idoralari va sudlov işlarini isloh qildi, mayda millatlar uçun maktablar oçdi va h.k. 1921 y. 21 fev.da Ta'sis majlisi G. Demokratik Respublikasining konstitutsiyasini qabul qildi. Biroq tez orada bolşeviklar Rossiyasi G. mustaqilligini tan oliş töğrisida 1920 y. 7 mayda özi imzolagan şartnomani buzdi va 1921 y. 25 fev.da Qizil Armiya Tbilisi ş.ni işğol qildi. G. hukumati a'zolari çet elga ketişga majbur böldi. G. yana zabt etildi va bolşeviklar hukmronligi davrida 1922 y. dan 1936 y.gaça Zakavkazye Sotsialistik Federativ Sovet Respublikasi, 1936 y. 5 dek.dan esa bevosita sobiq SSSR tarkibiga kirdi. Sovet hokimiyati davrida tuzilgan davlat muassasalari rasmiy tusda bölib, hamma iş Moskva körsatmasi b-n qilinardi. Mustabid tuzumning şafqatsizliklariga qaramay, gruzin xalqi milliy mustaqillik uçun kuraşni töxtatmadi, faqat kuraş usullarigina özgardi. 1924, 1953 va 1989 y.lardagi ğalayonlar armiya yordamida bostirildi. 1990 y. okt.da G. Oliy Kengaşi mamlakat nomini Gruziya Respublikasi deb ataş töğrisida qonun qabul qildi, davlat gerbi, bayroği va madhiyasi matni hamda musiqasi özgartirildi. 1991 y. 9 apr.da G. davlat mustaqilligi tiklandi. 1991 y. apr.da Oliy Kengaş tomonidan G. Respublikasi prezidenta lavozimi ta'sis etildi, may oyida 3. Gamsaxurdia prezident etib saylandi. 1992 y. yanv.da içki siyosiy kuçlarning qarama-qarşiligi va aholi köpçilik qismining prezident olib borayotgan siyosatdan noroziliklari tufayli şu paytda tuzilgan Harbiy Kengaş 3. Gamsaxurdiani lavozimidan çetlaştirdi. 1992 y. martda Harbiy Kengaş tugatilib, E. Şevardnadze boşçiligida Davlat kengaşi taşkil etildi. 1992 y. 11 okt.da bölib ötgan umumxalq saylovlarida G. Respublikasi parlamentining yangi tarkibi va raisi, 1995 y. 5 noyab.da mamlakat prezidenta saylandi. G. — 1992 y.dan BMT a'zosi. 1993 y.da u MDHga a'zo bölib kirdi. Özbekistan b-n G. örtasida diplomatiya munosabatlari 1992 y. 16 martda örnatilgan. Milliy bayrami — 26 may — Davlat mustaqilligi qayta tiklangan k u n . Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. G. fukarolari parlament ittifoqi (raisi E. Şevardnadze), Demokratik tiklaniş ittifoqi (raisi A. Abaşidze), Milliy-demokratik partiya (raisi I. Sarişvili), Sotsialistik partiya (raisi V. Rçeulişvili), Xalq partiyasi (raisi M. Georgadze), Leyboristlar partiyasi (raisi Ş. Natelaşvili) va parlamentdan taşqari iş yurituvçi yana bir neça partiya bor. Erkin kasaba uyuşma birlaşmalari işlab turibdi. Xöjaligi. G. sanoati va q.x. rivojlangan mamlakat. Milliy daromadda sanoatning uluşi örtaça 34%, q.x. uluşi 29%. Marganets rudalar, ferroqotişma, pölat quvur, elektrovoz, yuk avtomobillari, metall qirqiş stanoklari i.ç. yetakçi t a r m o q l a r d i r . Sanoati. G. sanoati tarkibida ke-yingi vaqtlarda oğir sanoat tarmoqlari muhim ahamiyat kasb eta boşladi. Oziq-ovqat sanoati ham asosiy örinda turadi. Yengil sanoat, maşinasozlik va metallsozlik tarmoklari yaxşi rivojlangan. Yirik transport, elektrotexnika va vibratsiya maşinalari, payvandlaş apparatlari, elektrotexnika buyumlari, hisoblaş texnikasi priborlari, suv osti kanotli katerlar işlab çiqariladi. Elektr energetikasi gidroelektr st-yalar va yoqilği b-n işlaydigan st-yalardan iborat (Inguri GES, Rioni GES, Xrami GES va Tbilisi, Tkvarçeli GRESlari). Yiliga örtaça 13,4 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Tkibuli va Tkvarçelida kömir qazib çiqariladi. Çiaturidagi katta marganets koni negizida konçilik sanoati rivojlangan. Marneulidagi mis-polimetall rudalarini qazib oliş va boyitiş asosida yangi tarmoq vujudga keltirildi. 2-jahon uruşidan keyin Rustavida metallurgiya zdi qurib, işga tuşirildi. Turli quvur va prokat asosiy metallurgiya mahsulotidir. Rustavi azotli öğit, kaprolaktam va sintetik tola z-dlari va b. korxonalar kimyo sanoatini taşkil qiladi. Tbilisi, Kutaisi, Batumi va b. şaharlarda maşinasozlik va metallsozlik korxonalari, yirik elektrovozsozlik, avtomobilsozlik, stanoksozlik, asbobsozlik va elektrotexnika mahsulotlari z-dlari mavjud. Kaspi, Rustavidagi quriliş materiallari korxonalari sement, şifer, blok, yiğma temir-beton, gişt, çerepitsa va b. işlab çiqaradi. Tbilisi, Kutaisi, Batumi, Gori ş.laridagi yengil sanoat korxonalarida ipak, jun, ip gazlama, trikotaj, çarm poyabzal va b. işlab çikariladi. Oziq-ovqat sanoatida çoy, vino, konyak, şampan vinolari, tamaki, sabzavot va meva konservalari i.ç. salmoqli örin tutadi. Mahalliy ma'danli buloqlardan, ayniqsa Borjomi buloğidan çiqadigan şifobaxş suvlarni şişalarga quyiş yölga qöyilgan. Qişloq xöjaligi. Dehqonçilik — Gruziya q.x.ning asosiy tarmoği. Mamlakat jami hududining 16,1% ga ekin eqiladi. Eng muhim ekini — çoy (66 ming ga dan ortiq). Subtropik zonada sitrus (mandarin, apelsin, limon), subtropik mevalar (xurmo, anor, muşmula, feyxoa), tung (yuqori sifatli moy olinadigan ösimlik), asil lavr, bambuk va b. östiriladi. Tokçilik — Gruziya q.x.ning kad. tarmoği. G.da uzumning 400 dan ortiq navi bor. Uzum asosan Kaxeti, Imereti va Raça-Leçxumi tumanlarida yetiştiriladi. Rezavor mevalar ham köp miqdorda eqiladi. Donli ekinlardan makkajöxori, arpa, buğdoy, texnika ekinlaridan tamaki, kungaboqar, qand lavlagi, efir moyli ekinlar, sabzavot va kartoşka ançagina maydonni egallaydi. Çorvaçiligi asosan göşt-sut va göştjun yetiştirişga ixtisoslaştirilgan; qoramol, çöçqa, qöy, toğli tumanlarda eçki boqiladi. Köpgina tumanlarda parrandaçilik va pillaçilik rivojlangan. Transporti mamlakat relyefi va iqlimiga, gidrografiya tarmoği, aholi ziçligi, harakat tartibi va joylaşuviga moslab uyuştirilgan. Elektrlaştirilgan t.y. uzunligi — 1,6 ming km ga yaqin. Umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllari uz. — 21,6 ming km, jumladan qattiq qoplamali yöl — 20,3 ming km. Dengiz transporti rivojlangan. Asosiy dengiz portlari: Batumi, Poti. Tbilisi, Kutaisi, Suxumi, Batumida aeroportlar, köpgina tumanlarda mahalliy aeroportlar bor. Boku — Batumi neft quvuri, Şim. Kavkaz — Ozarbayjon gaz quvuri G. xududidan ötgan. Tbilisida metropoliten qurilgan. Yuk va yölovçi taşiladigan osma yöllar tizimi mavjud. G.dagi iqtisodiy beqarorlik va G. — Abxaziya mojarosi oqibatida taşqi savdo tanazzul holatiga tuşib qoldi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Rossiya, Turkiya, Ozarbayjon. Pul birligi — lari. Soğliqni saqlaş. Kurort xöjaligi va sayyohlikka katta ahamiyat beriladi. G. ning toğ va dengiz iqlimi birga qöşilib, köpgina dardlarni davolaş uçun yaxşi şaroit yaratadi. Dengiz böyidagi past toğ va örta toğ mintaqalari iqlimi yordamida davolaş ayniqsa samaralidir. Boy va xilma-xil ösimlik dunyosi — qarağay, bukigna bargli va aralaş keng bargli örmonlar tabiat qöynida hordiq çiqariladigan va soğliqni tiklaydigan rohatijon maskanlar hisoblanadi. 80 ga yaqin kurortda har yili 2 mln.ga yaqin kişi dam oladi. Bir qança sayyohlik bazalari va marşrutlari mavjud. Şifobaxş buloqlar, balçiq va kare toğlaridan ham tibbiy maqsadlarda foydalaniladi. Eng maşhur kurortlari: Gagra, Pitsunda, Yangi Afon, Suxumi, Maxinjauri, Kabule™, Abastumani, Gudauri, Sxaltubo, Menji, Şovi, Borjomi va b.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Qad. yunon tarixçilari bergan ma'lumotlariga köra, G. hududidagi davlatlarda maorif antik davr namunasida taşkil etilgan. 3-a. ning 2-yarmida asos solingan Kolxida oliy ritorika maktabi (Kolxida akademiyasi) maorifni rivojlantiriş sohasida köp iş qildi. 4-a.da xristianlik davlat diniga aylangaç, çerkov va monastirlar huzurida maktablar oçildi. Biroq, çet ellik istiloçilarning bosqinlari gruzin madaniyati rivojini uzoq vaqt töxtatib qöydi. 13-a.ga kelib, katta fan va maorif markazlari — Gelat (Ğarbiy G.) va Ikaltey (Şarqiy G.) akademiyalari barpo etildi. 17-a. 2-yarmidan çet ellarda gruzin alifbo va daryoliklari bosila boşladi. G. davlatçiligi tugatilgaç (1801), maorif tizimi Rossiya namunasi asosiga ötkazildi. 2000 y. G. dagi 3500 dan köproq umumiy ta'lim maktabi va örta maxsus öquv yurtlarida 850 mingga yaqin bola öqidi. Gruzin va abxaz maktablari b-n bir qatorda rus, arman, ozarbayjon va osetin maktablari ham mavjud. G.da 19 oliy öquv yurti, jumladan Tbilisi va Suxumi un-tlari, politexnika, q.x., tibbiyot va b. in-tlar bor. 2000 y. G.dagi oliy öquv yurtlarida 100 mingdan köproq talaba ta'lim oldi. 200 ga yaqin pullik oliy maktablar ham mavjud. Asosiy ilmiy kuçlar Gruziya Fanlar akademiyasiga birlaşgan. 2000 y. G.da NO muzey işladi. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. G.da 250 gaz., 84 jur. hamda 200 naşriyot, 13 axborot agentligi fa-oliyat körsatadi. Ammo 15 taça gaz. va jur. muntazam ravişda çiqib turadi. Eng yirik rasmiy gaz.lari: «Sakart-velos Respublika», «Svobodnaya Gruziya», «Veçerniy Tbilisi». Nohukumat naşrlari: «Kavkasioni», «Droni», «Jorjian tayme», «Iveriya-ekspress», «Mimomxilveli», «Rezonansi», «Axalgazrda Iverieli» va b. gaz.lar. G.da telekörsatuvlar 1956 y.dan boşlangan. Davlat televideniye va radioeşittiriş korporatsiyasi, «Sakinform» milliy axborot agentligi, «Imrinda», «Bi-Es-Press», «BGI» mustaqil agentliklari, «Kavkasioni», «Iberviziya» xususiy telekompaniyalari mavjud. Adabiyoti xalq oğzaki ijodiyoti namunalari zaminida paydo bölgan. Dahriy Amirani haqidagi epos mil. av. 3-a.dayoq ma'lum bölib, uning köp nusxalari hozirgaça yetib kelgan. Örta asrlarda «Eteriani» (şahzoda Abesalomning podaçi qiz Eteriga muhabba-ti haqida), «Areşidze knyazligining mahv etilişi». «Arsen haqida qöşiq» dostonlari yaratilgan. Mil. 5-a.da çerkov adabiyoti rivojlandi. 10-a.da Georgiy Meçulining avliyolar haqidagi «Grigoriy Dandzteli tirikçiligi» (951) asari paydo böldi. Qad. G. adabiyotida 12-a. taraqqiyot davri böldi. Qahramonlik-ğaroyibot hikoyalari («Ameriani — Daryojaniani»), romanlar («Visramiani»), madhiya dostonlari («Abdul-Messiya», «Tamariani») paydo böldi. Şota Rustavelining «Yölbars terisini yopingan pahlavon» dostoni ham şu davrda yaratilgan. 17— 18-a.larda gruzin xalqi siyosiy birlaşişga intildi. Bu davrda «Afsonalar hikmati töğrisida» nomli masallar töplamining muallifi Sulxansaba Orbeliani, «Gruziya musibatlari» dostonining muallifi David Guramişvili, muhabbat lirikasi ustasi Besarion Gabaşvili ijodi salmoqli örin tutadi. 19-a.gaça bölgan G. adabiyotida Şarq, birinçi navbatda fors adabiyoti an'analarining ta'siri kuçli edi. 19-a.ning 1-yarmida G. Rossiya tomonidan bosib olingaç, Yevropa madaniyati b-n mustahkam aloqa örnatildi. Yoş gruzin adiblari romantizm ğoyasini dadil qabul qildilar. Milliy ozodlik va ijtimoiy adolat ğoyalarini kuylagan şoir A. Çavçavadze 19-a. G. adabiyotida romantizmni boşlab berdi. Bu an'anani G. Orbeliani, N. Barataşvili davom ettirdi. 19-a. ning 2-yarmidan boşlab adabiyotda realizm tamoyillari paydo böldi. Komediyalar muallifi, G. teatrining asosçisi G. Eristavi realizmning taniqli vakili edi. 19-a. 60-y.laridagi ijtimoiy vaziyat adabiyotning ravnaq topişiga imkon berdi. Tanqidiy realizm adabiyotda asosiy yönaliş bölib qoldi. Milliy ozodlik harakati ğoyalarini I. Çavçavadze kuyladi («Şarpa», «Yölovçi xotiralari» dostonlari, «Insonmi u» qissasi va b.). 19-a. 80-y.larida G. adabiyotiga A. Kazbegi va Vaja Pşavela kirib keldi. A. Kazbegi qissalarida («Elguja», «Padarkuş», «Xevisberi Goça») toğlik gruzinlar hayoti rang-barang böyoqlarda tasvirlangan. Vaja Pşavela dostonlari («Baloxör», «Mehmon va mezbon», «Aluda Ketelauri», «Baxtrioni»), lirikasi va nasriy asarlarida öşa davrning falsafiy va axloqiy muammolari öz ifodasini topdi. 19-a. 90-y.larida G. adabiyotida ijtimoiy hayotni qayta quriş masalalari markaziy örinni egalladi. E. Ninoşvili, D. Kladiaşvili öz asarlarida kambağal qişloq hayotining ayançli manzarasini, dehqonlarning oğir hayotini tasvirladilar. 1917 y. okt.dagi davlat töntarişidan oldingi yillarda realistik adabiyot an'analarini Ş. Dadiani va N. Lordkipanidzelar davom ett i r d i . G.da sovet hokimiyati örnatilgandan keyin, bu yerda ham proletar madaniyati deb atalgan madaniyatni qaror toptirişga kirişildi, u har qanday hodisani tor sinfiy nuqtai nazardan baholardi. Ammo iste'dodli gruzin yozuvçilari bunday çeklanişni bartaraf etib, haqiqiy badiiy asarlar yaratişdi. Bular — Paolo Yaşvili, Titsian Tabidze, Grigol Rokabidze, Simon Çikovani, Iraqliy Abaşidze, Lado Asatiani, Nodar Dumbadze, Mixail Javaxişvili, Konstantine Gamsaxurdia, Polikarpe Kakabadze, Leo Kiaçeli, Georgiy Leonidze, Iosif Grişaşvili va b. Anna Kalondadze, Grigol Abaşidze, Çabua Amirejibi. Otar Çiladze asarlari öquvçilar orasida keng tarkalgan. G. adabiyotining ajoyib namunalari özbek tiliga tarjima qilingan: Şota Rustavelining «Yölbars terisini yopingan pahlavon» dostoni, I. Abaşidze dostonlari, N. Barataşvili va b.ning şe'riy asarlari, N. Dumbadzening «Abadiyat qonuni», «Quyoşni körayapman» romanlari va h.k. Me'morligi. G. hududida qad. manzilgohlar eneolit (Şulaveris tepa şahar xarobasi), jez va ilk temir davri (Natsar tepa, Trialeti, Samtavro qörğonlari)ga oid. Msxeta akropoli, Vani ş. xarobalari saqlangan (mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmi va mil. dastlabki asrlar). Qad. «darbazi» tipidagi töğri törtburçak tarxli va tomi yoğoçdan gumbazsimon, poğonali gvir-gvini uylari keng tarqalgan. Xristian dinining qabul qilinişi (1—5-a.lar), yer egaligi munosabatlarining rivojlanişi natijasida şaharlar (Ujarma, Tbilisi) atrofiga istehkomlar qurilgan. Bazilika şaqlidagi çerkovlar saqlangan (Bolnis Sioni, 478 — 493 y. va b.). 6-a. 2-yarmidan markazi gumbazli 4 apsidali binolar (Jvari ibodatxonasi, Ateni Sioni va b.) qurildi. 10-a. urtalari va 13 — 14-a.larda yangi şaharlar qurildi, köpgina qad. şaharlarda qal'alar, yirik monastir ansambllari, soborlar qad kötardi. Binolar töğri törtburçak tarhli, xoçsimon gumbazli, old tomoni toqiravoqli, öymakori şaklda bezatilib, içki devorlari va gumbaz ostita rasmlar tuşirildi (Kutaisidagi Bagrata ibodatxonasi, 10 — 11-a.lar, Msxetadagi Alaverdi va Svetitsxoveli soborlari, 11-a. va b.). 14 — 18-a.larga oid şahar xarobalari (Gremi, 16-a. va b.), ibodatxona, monastir, qal'a (Ananuri, 16 — 17-a.lar), qörğon (Xertvisi), karvonsaroy, köpriklar saqlangan. 19-a.da G.ni Rossiya bosib olgaç, klassitsizm uslubidagi inşootlar qurila boşladi. 19-a. 2-yarmida şahar me'morligida eklektizm hukmronlik qilgan bölsa, 20-a.dan milliy me'morlik şakllari va mavzulari vujudga keldi (Tbilisidagi Gruziya dvoryan za-min banki, hoz. Respublika xalq kutubxonasi, 1912—16, me'mori A. N. Kalgin). 20-a.ning 20—30-y.larida binolar sovet konstruktivizmi ruhida barpo qilindi (sanatoriy, dam oliş maskanlari), an'anaviy milliy me'morlik şakllari qöllanildi (ZAGES, 1927, me'morlar A. N. Kalgin, M. S. Maçavariani, K. A. Leontyev; Tbilisidagi «Dinamo» stadioni, 1933 — 37, me'mori A. G. Kurdiani). 50—60-y.larda yirik sanoat şaharlari qurildi (metallurglar şahri — Rustavi va b.), Tbilisi va b. şaharlarda ma'muriy binolar (Tbilisidagi xukumat uyi boş korpusi, 1938 — 53, me'mori V. D. Kokorin va G. I. Lejava, V. D. Nasaridze iştirokida), teatr, öquv va sport inşootlari, mehmonxonalar («Iveriya» mehmonxonasi, 1967, me'mori O. D. Kalandarişvili, I. S. Sxomelidze iştirokida) qad kötardi. Mahalliy iqlim şaroitiga moslaştirilgan köp qavatli uylar kurila boşladi. Yirik şahar va kurortlarning yangi boş loyihalari işlab çiqildi (Sxaltubo, Pitsunda va b.). Me'morlikda haykaltaroşlik, mozaika, rangtasvir, öymakorlikdan foydalanildi (Tbilisidagi baxt uyi, Tbilisi metropoliteni st-yalari va b.). Kiçik şakl me'morligi (xiyobonlar, dökonlar, obidalar) barpo etiş sohasida durust muvaffaqiyatlarga erişildi. Tasviriy san'ati. Mil. av. 2 — 1-ming yillikda tilla, kumuş, jezdan bezak buyumlari (zargarlik, rangdor toşlar, metall, toş öymakorligi), sirkor, naqşli sopol idişlar işlangan (Trialeti qörğonlari, Samtavro mozori va Msxetadan topilgan buyumlar). Örta asrlarda ehromlarga börtma haykallar va öyma naqşlar işlaş rivojlangan, monumental rassomlik, miniatyura avj olgan (Jvari relyeflari, Sromi mozaikalari, 7-a.). 10 — 13-a.lar G. san'ati gullagan davr böldi: Kumurdo va Oşki ehromlari, Svetitsxoveli sobori (Msxeta), Ateni, Vardzia, Svanetiya çerkovlaridagi devor rasmlari (rassom Tevdore), Gelat monastiri asosiy ehromining mozaikalari, astronomiya risolasi (1188) va b. jozibadorligi b-n diqqatni tortadi. Metall kandakorligi G. san'atining muhim tarmoği: Zarzmadagi «Tiriliş» (9-a.), «Mehr» (11-a.) ikonalari, Brili (ustasi Asat), Bretidagi oltin butlar va b. 19-a.dan rus san'atining ta'siri kuçaydi. 19-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida ba'zi rassomlar ijodida demokratik-realistik yönaliş muhim örin oldi, portret san'ati rivojlandi (G. I. Maysuradze va b.) va maişiy mavzuga e'tibor kuçaydi: R. N. Gvelesiani, A. L. Beridze, A. I. Gogiaşvili, G. I. Gabaşvili, A. I. Mrevlişvili, M. I. Toidze va b. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida hoz. zamon G. xaykaltaroşligining asosçisi Ya. Ş. Nikoladze va rassom N. Pirosmanişvili ijod qildi. Tbilisida taşkil etilgan Badiiy akademiya (1922) G. tasviriy san'ati rivojiga katta hissa qöşdi. 1950— 60 y.larda şu akademiyani bitirib çiqqan rassomlar E. Kalandadze, G. Kutateladze, K. Maxaradze, J. Nijaradze, R. Tarxan-Mouravi, J. Xundadze, N. Ignatov, T. Tordiya hamda san'atkorlardan A. G. Simakuridze, V. V. Sidamon-Eristavi, D. N. Kakabadze, ayol rassomlardan Ye. D. Axvlediani, K. K. Manalaşvili, haykaltaroşlardan N. P. Kandelaki, S. Ya. Kakabadze, teatr rassomlaridan I. I. Gamrekoli, S. B. Birsaladze va b. ijodi diqqatga sazovor. 1950 — 60 y.larda G. rassomlarining yangi avlodi yetişdi: G. D. Gelovani, E. A. Totibadze va b; A. M. Bandzeladze, T. L. Kubaneyşvili va b. grafikada, E. D. Amaşukeli, M. I. Vardzenişvili, D. Mikatadze va b. haykaltaroşlikda, I. A. Oçiauri, G. 3. Gabaşvili, K. Ye. Guruli va b. metall öymakorligida ijod qildilar. Zurab Seretelining monumental asarlari G.dagina emas, AQŞ (Nyu-Yorkdagi BMT binosi yonida), Rossiya, Braziliya, Yaponiya, Angliya va b. mamlakatlarda ham ö r n a t i l g a n . Musiqasiga oid dastlabki ma'lumot mil. av. 8-a.dan boşlanadi. Xalq musiqasi xilma-xil şakl, uslub va janrlarda, bir ovozli kuylar b-n birga kup ovozli yöllari ham mavjud. Kartuli, perxuli, xorumi kabi xalq raqslari, çonguri, panduri, çangi (çertma-torli), çuniri (torli-kamonli), salamuri (naysimon), gudastviri (damli), doli, dayra (urma) singari xalq sozlari qadimdan m a ' l u m . Köp ovozli xalq qöşiqlari ta'sirida çerkov musiqasi vujudga kelgan (14-a.). 18-a.dan şahar hunarmandlari musiqasi paydo bölgan. 19-a.dan kompozitorlik musiqa madaniyati rivojlana boşladi. Tbilisida opera teatri (1851), kamer va simfonik konsertlar taşkil etilgan, xor kurslari va musiqa maktabi (1886 y.dan musiqa bilim yurti) oçilgan. F. Ya. Koridze, 3. P. Paliaşvili, gruzin musiqiy folklorşunosligi asosçisi D. I. Arakiş-vili va b. xalq qöşiqlarini töplab naşr etişgan. 1905 y.da G.da filarmoniya jamiyati tuzilgan. 1904 y. D. I. Arakişvili birinçi milliy opera — «Şota Rustaveli qaqida qissa»ni yaratdi. 1919 y. 3. P. Paliaşvilining «Abesalom va Eteri» operasi, V. I. Dolidzening «Keto va Kote» hajviy operasi sahnaga qöyildi. 1917 y. Tbilisida konservatoriya oçildi. 1919 y. opera studiyasi oçilib, unda rus va Ğarbiy Yevropa kompozitorlarining operalari sahnalaştirildi. 1922 y.da 2- konservatoriya oçilib, milliy opera rivoj topdi. 3. P. Paliaşvilining «Daney», I. R. Tokiyelining «Qizil qalpoqça» va «Billur kavuşça», N. L. Mamisaşvilining «Maqtançoq quyonça» kabi bolalar operalari yaratildi (bu operalar yangi taxrirda 60-y.larda sahnaga çiqdi). A. D. Maçavariani, S. F. Sinsadze, A. M. Balançivadze kabi kompozitorlar jahon klassik adabiyoti asarlari asosida baletlar yaratişgan. 1930-y.lar oxiridan simfonik janr yetakçi bölib qoldi. 40 — 50-y.lar oxiri O. V. Taktakişvilining 1simfoniyasi b-n fortepiano konserta, A. D. Maçavarianining skripka konserti (1949) va b. asarlar yaratildi. Ş. Mşvelidzening «Tariel haqida afsona» epik monumental operasi G. musiqiy teatrining yirik asaridir. O. Takişvili, R. Lagidze, G. Sabadze, S. Nasidze, G. Kançeli va b. kompozitorlarning asarlari köp mamlakatlarda maşhur. G. har doim iste'dodli dirijyor, xonanda va sozandalar b-n dong taratgan (Ye. Mikeladze, O. Dimitriadi, S. Inaşvili, N. Kumsiaşvili, D. Badridze, D. Gamrekeli, D. Andguladze, N. Xaradze, M. Nakaşidze, P. Amiranaşvili, 3. Sotkilava, M. Kasraşvili, P. Burçuladze, E. Virsaladze, A. Toradze, L. Isakadze, 3. A. Anjaparidze, N. Bregvadze, V. Kikabidze, T. Gverdsiteli va b.). Teatri. G.dagi qad. hosil bayrami öyinlarida teatr unsurlari bölgan. Mil. av. 2-ming yillik örtalariga mansub kumuş buyumlarda niqob taqib öyinga tuşayotgan kişilar tasvirlangan. Şu öyinlarning unsurlari keyinçalik berikaoba deb atalgan niqobli xalq teatriga ötgan. Uning tomoşalarida xalqning erksevarlik ruhi, zulmga qarşi kuraşi aks etgan. Ksenoba deb atalgan ommaviy xalq karnaval bayramlari gruzinlarning ajnabiy bosqinçilarga qarşi kuraşini aks ettirgan. Örta asrlarda çerkovning quvğiniga qaramay, saxioba deb atalgan saroy teatri rivojlandi. U afsonaviy, işqiy va hajviy tomoşalar körsatardi. 18-a.ning 2-yarmiga kelib, teatr maktabi tarkib topdi. G. professional teatri çor hukumati tomonidan 1856 y.da yopildi. Professional teatr asosçisi dramaturg G. Eristavi edi. 1879 y. I. Çavçavadze va A. Sereteli kabi yozuvçilar Tiflis va Kutaisida professional teatrlarni taşkil ğilişdi. V. Abaşidze, V. S. Aleksii Mesxaşvili, N. Gabuniya, K. Mesxi, V. Guniya va b. öşa yillarning yirik aktyorlaridir. 90-y.larda Tiflis, Batumi, Kutaisida xalq teatrlari vujudga keldi. 1921 y. Tbilisida Ş. Rustaveli nomidagi teatr, 1928 y. Kutaisida K. A. Marjanişvili boşçiligidagi teatr taşkil etildi (1930 y. Tbilisiga köçiriddi, 1938 y.dan K. A. Marjanişvili nomi b-n ataldi). 1939 y. Ş. Rustaveli nomidagi G. davlat teatr in-ti vujudga kelgan. V. Anjaparidze, A. Vasadze, V. D. Godziaşvili, U. Çxeidze, A. Xorava, N. Vaçnadze, T. Çavçavadze, S. Çiaureli, K. Kavsadze, R. Çxikvadze, G. Kavtaradze, S. Zakariadzelar G. teatrining yirik arboblaridir. M. Japaridze, M. Çaxava, K. Maxaradze, L. Ioseliani va b. aktyor va rej.lar teatrga keyingi yillarda kirib keldi. G.da opera, operetta va musiqa teatrlari, bolalar teatrlari maşhur. G.da 38 ta davlat va önlab xalq teatrlari mavjud. Suxumi, Rustavi, Gori, Sxinvali, Çiatura, Telavi, Poti, Maxaradze, Zugdidi, Axalsixe ş.laridagi teatrlar şu jumlaga kiradi. Kinosi 1908 y. tasvirçi V. Ya. Amaşukeli suratga olgan hujjatli filmdan boşlangan. G.ning birinçi badiiy filmi «Rohiba»dir. 1921 y. «Arsen Jorjiaşvili», 1923 y.da «Qizil şaytonçalar» filmlari ekranga çiqdi. «Uç hayot» (I. Perestiani), «Kim aybdor» (A. Sutsunava) filmlari 30 — 40-y.larda yaratilgan. A. I. Bek-Nazarov, I. Perestiani, N. Şengelaya, A. Sutsunava, M. Çiaureli, K. A. Marjanaşvili kabi rej.lar, N. Vaçnadze, M. Gelovani va b. aktyorlarning G. kinematografiyasining yuzaga kelişida xizmatlari katta. «Georgiy Saakadze (M. Çiaureli), «Köprik» (S. Pipinaşvili) filmlari 2-jahon uruşi yillari ekranlaştirildi. «Ninaçi», «Ikki okean siri», «Oq karvon», «Yolboriş» kabi filmlar keyingi yillar mahsuli. Rej. M. Çxeidze işlagan «Soldat otasi» filmi G. kinosining yutuği hisoblanadi. G. kinematografçilari qisqa metrajli filmlar ustasi sifatida nom çiqargan. Gruzin kinosining yuksalişi hamda ajoyib filmlarning yaratilişi 50- va 60-y.larda kinoga kirib kelgan rej.lar nomi b-n boğliq. 50-y.lardan boşlab ularning asarlari turli xalqaro kinofestivallarda 100 dan ortiq har xil mukofotlarga ega böldi. «Lurja Magdani» (1955, rej. T. Abuladze, R. Çxeidze), «Soldat otasi» (1964, rej. R. Çxeidze), «Sening farzanding, Yer» (1980, rej. R. Çxeidze), «Yolboriş» (1968, rej. T. Abuladze), «Töy» (1964), «Soyabon» (1967, rej. M. Kokobadze), «Pirosmani» (1968, rej. E. Şengelaya), «Ğaroyib körgazma» (1968, rej. E. Şengelaya), «Birinçi qaldirğoç» (1975, rej. N. Mçedlidze), «Ezgulik daraxti» (1976, rej. T. Abuladze), «Poğona» (1986, rej. A. Rexviaşvili), «Suram qal'asi töğrisida afsona» (1986, rej. S. Parajanov), «Tavba-tazarru» (1987, rej. T. Abuladze) va b. filmlar şular jumlasidandir. Keyingi yillarda Tbilisi teatr in-tining kino f-tini bitirib çiqqan san'atkorlar tomonidan yaratilgan «Avlodlar da'vati» (1981, rej. G. Çoxeli), «Robinzoniada yoki ingliz bobom» (1986, rej. N. Jorjadze), «Tilla qönğiz» (1988, rej. D. Janelidze), «Sergaklar kuyoşi» (1991, rej. T. Bab-luani) va b. filmlar xalqaro kinofestivallarda yuksak e'tiborga sazovor bölgan. Hozir G.da bir neça mustaqil kinostudiya va «Gruziyafilm» kinokonserni mavjud. 1991 — 2001 y.larda A. Sabadze, D. Sinsadze, N. Janelidze kabi rej.lar nufuzli xalkaro mukofotlarga sazovor b ö l d i l a r . Özbekistan — G. munosabatlari. G. Respublikasi prezidenta E. A. Şevardnadzening 1995 y. 4 sent.da Özbekistonga qilgan taşrifi ikki mamlakat örtasidagi savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirişga kömaklaşdi. Taşrif çoğida bir qança bitimlar imzolandi. ÖzR b-n Gruziya Respublikasi örtada erkin savdo-sotiq töğrisidagi, Investitsiyalarni özaro rağbatlantiriş va himoyalaş haqidagi, Xalqaro avtomobil qatnovi töğrisidagi bitimlar, Xalqaro avtomobil yuk taşuviga ruxsatnomalar ayirboşlaş, beriş va ulardan foydalaniş tizimini vujudga keltiriş töğrisidagi bayonnoma özaro hamkorlikning meyoriy-huquqiy negizini vujudga keltirdi. 1996 y. 27 — 28 mayda Özbekiston Prezidenta I. Karimovning G.ga taşrifi doirasida imzolangan davlatlararo, hukumatlararo va idoralararo bitimlar majmui bu negizni yanada mustahkamladi. Ularning eng muhimlari: Özbekistan b-n Gruziya örtasidagi hamkorlikni kengaytiriş va çuqurlaştiriş haqidagi Deklaratsiya, Moliya-sanoat guruhlari tuzişning asosiy qoidalari töğrisidagi bitimdir. Ikki tomonlama hamkorlikni çuqurlaştiriş masalalari b-n şuğullanuvçi qöşma Özbekiston-Gruziya komissiyasi tuzildi. Özbekistan b-n Gruziya örtasidagi tovar aylanmasi 1999 y.ga nisbatan 2000 y.da salkam 3 baravar ortdi. 2000 y. Özbekistonning eksportida paxta tolasi, energiya manbalari (neftni qayta işlaş mahsulotlari), oziq-ovqat, t. y. transporti xizmati, kimyoviy mahsulotlar, plastmassalar asosiy örin oldi. Meva va yonğoq, kofe, çoy va şirinliklar, kimyoviy va ştapel tola, qora metallar va ulardan yasalgan buyumlar, maşina va asbob-uskunalar (uçiş apparatlari qismlari), t.y. transporti xizmati, doridarmon import qilindi, ÖzR da gruzin sarmoyasi iştirokidagi 7 korxona bor. «Real-KL» qöşma korxonasi çetdan mol keltiriş, savdo-vositaçilik faoliyati b-n şuğullanadi. «Argotur» şö'ba korxonasi 100% xorijiy sarmoya b-n işlaydi va asosiy faoliyat turi savdo-vositaçilik, aviatsiya biletlarini bronlaş va sotişdir. ÖzRda G.ning «Airzena» kompaniyasi (G. havo yöllari), «Trans-Jorjiya end Kompani Limited», «Özbek-Jorjian Trans K»» firmalarining vakolatxonalari mavjud. Bu kompaniya va firmalar yölovçi va turli yuklar taşiş b-n ş u ğ u l l a n a d i . G. portlari orqali Özbekiston yuklarini xorijga taşiş rivojlanmoqda. 1996 y.da şu yöl orqali 100 ming t, 1997 y.da 285 ming t yuk taşildi. G. orqali ötadigan Yevropa-Osiyo transport yölagi — TRASEKA loyihasida Özbekistan ham iştirok etayotir.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГРУЗИЯ (Сакартвело), Грузия Республикаси — Закавказьенинг марказий ва гарбий қисмида жойлашади давлат. Майд. 69,7 минг км2. Аҳолиси 5411 минг киши (1996). Пойтахти — Тбилиси ш. Грузия таркибига Абхазия, Ажария киради. 65 туман, 62 шақар ва 52 шаҳарча бор. Давлат тузуми. Г. — демократик республика. 1995 й.да қабул қилинган конституцияга биноан давлат ва ижроия қокимият бошлиғи — президент (1995 й. 5 нояб.дан Э. Шеварднадзе). У аҳоли томонидан умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи олий ҳокимият — парламент. Табиати. Г. табиати хилма-хил. Ҳудуди баланд ва ўртача баландликдаги тоғлар, тепалик, пасттекислик, ясситоғлик ва платолардан иборат. Республиканинг шим. Катта Кавказ (грузинча Кавкасиони)нинг ўрта қисми б-н банд. Г.нинг энг баланд нуқтаси — Шхара тоғи (5068 м). Катта Кавказнинг Г.даги ғарбий қисмида карст рельеф шакллари учрайди. Шарқида ёш вулкан тоғлари бор. Катта Кавказнинг жан.даги Колхида ва Ивери текисликларини Лих тизмаси ажратиб туради. Яна ҳам жан. рокда Кичик Кавказнинг Г. қисмидаги ўртача тоғ (2850 м) тизмалари кенглик бўйлаб чўзилиб ётади. Республиканинг энг жан. чеккаси вулкан тоғлиги (Диди-Абули тоғи, 3301 м) б-н банд. Иқлими субтропик иқлим б-н мўътадил иқлим орасида. Колхида пасттекислигида денгиз сатҳидан 500 — 600 м баландликкача нам субтропик иқлим (янв. т-раси 5 — 7°) бўлиб, ёғин кўп ёғади (1200 — 2600 мм). Ивери ботиғида янв. нинг ўртача т-раси —2° дан —3° гача, қиш б-н ёз т-раси ўртасида тафовут катта, ёғин камроқ (300 — 800 мм). Энг иссиқ ой — авг. т-раси 23 °— 26°. Грузиянинг жан.даги тоғликда иқлим анча континентал бўлиб, қиши қаттиқ совуқ, озроқ қор ёғади. Фойдали қазилмалардан марганец рудаси (Чиатура кони), тошкўмир (Ткибули, Ткварчели) ва нефть (Колхида ва Ташқи Кахети), Катта Кавказда нодир металл, полиметалл ва сурма-мишьяк конлари бор. Қурилиш материаллари (мармар, сланец, цемент хом ашёси ва б.) деярли хамма жойда учрайди. Г. ўзининг хилма-хил маъданли сувлари б-н ажралиб туради; бу жиҳатдан дунёда етакчи ўринларни эгаллайди. Маъданли сувлар кимёвий таркиби бўйича гидрокарбонатли, хлоридли, сульфатли ва аралаш гуруҳларга, газ миқдорининг бўлишига қараб карбонат ангидридли ва нокарбонат ангидридли турларга бўлинади. Энг машҳур маъданли сувлари: Боржоми, Саирме, Набеглави, Зваре, Дзау, Лугела ва б. Г. дарёлари Қора ва Каспий денгизлари ҳавзасига мансуб. Кура Каспийга, Риони, Ингури, Кодори ва б. Қора денгизга қуйилади. Г. гидроэнергия ресурсларига бой. Г.да кўл кам. Энг каттаси — Паравани (майд. 37 км2); Рица (чуқ. 116 м) ва Амткел (чуқ. 72 — 122м). Табацкури, Палестоми ва б. кўлларда балиқ овланади. Г.да қизил, сариқ, қора, қўнғир, жигарранг ва кул тус-жигарранг тупроқлар учрайди. Тоғ ўрмонларида қўнғир ўрмон тупроқ, тоғ ўсимликлари ўсадиган жойларда — тоғ-ўтлоқи тупроқ. Колхида пасттекислигида ботқоқ ва сарғиш кулранг подзол тупроқлар катта майдонни э г а л л а й д и . Г.да 4500 турдан кўпроқ гулли ва 10000 га яқин спорали ўсимлик бор. Реликт ва эндемик ўсимликлар (диоскорея, понтия ва Кавказ рододендронлари, шамшод, лавр-олча, хурмо ва б.) кўп. Майдонининг 2/5 қисми ўрмон. Тоғ ўрмонларида эман, граб, каштан, қорақайин, тоғларнинг юқори минтақаларида қарағай, оққарағай, қорақарағай ўсади. Ўрмонларнинг юқори чегарасидан 2800 — 3500 м баландликкача тоғ ўтлоқлари у ч р а й д и . Катта Кавказнинг ўтлоқ минтақасида тоғ эчкилари — серна, безоар эчкиси, тоғ такаси, қушлардан Кавказ тоғ куркаси (улар), ўрмонларда қўнғир айиқ, асил буғу, элик, силовсин учрайди. Умуман Г.да сут эмизувчиларнинг 100 га яқин тури, қушларнинг 330, судралувчиларнинг 48 ва балиқларнинг 160га яқин тури мавжуд. Тбилиси табиий миллий боғи, қўриқхоналар бор. Аҳолисининг кўпчилиги грузинлар (70% дан ортиқ). Шунингдек, арман, рус, озарбайжон, осетин, грек, абхаз, украин ва б. яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2га 77,5 киши. Давлат тили — грузин тили. Аксарият аҳолиси православлардир; католиклар, протестант-лютеранлар, мусулмонлар ҳам бор. Аҳолининг 56% шаҳарларда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари: Тбилиси, Кутаиси, Рустави, Сухуми, Батуми. Тарихи. Археологик қазилмалар бу ерда одам палеолит давридан бошлаб яшаб келаётгани ҳақида маълумот беради. Неолит даврида Г. ҳудудида матриархалуруғчилик тузуми бўлиб, энеолит даври ва жез даврининг бошларидан (мил. ав. 5 — 3-минг йиллик) патриархал-уруғчилик тузуми шаклланган. Жез даврининг охирларида (мил. ав. 1-минг йилликдан) уруғчилик муносабатлари емирилиб, қулдорлик жамияти юзага келган. Мил. ав. 2-минг йилликнинг охирларида грузин кабилаларининг йирик уюшмалари вужудга келади. Мил. ав. 6-а.да Колхида (Ғарбий Г.), мил. ав. 5 — 4-а.ларда Иберия ёки Картли (Шарқий, қисман Жан. Г.) подшолиги ташкил топди. Шундан Г. номи Сакартвело (картвелилар тилида грузин давлатининг номи) келиб чиққан. 523 й. Эрон Иберияни босиб олиб, бу ерга ўз ноибини тайинлаган. Сосонийлар сулоласи инқирозга учрагач, Иберия Эронга тобеликдан қутулди ва ҳокимият маҳаллий ҳукмдорлар қўлига ўтди. 7 — 8-а. бошларида Г.нингдеярли ҳамма ерларини араблар босиб олган. Араблар ҳукмронлигига қарши грузин, албан ва арманлар биргаликда кураш олиб бордилар. 8 — 10-а.ларда алоҳида-алоҳида подшоликлар (Кахети, Тао-Кларжети, Абхазия подшолиги) вужудга келди. Подшоликлар ўртасида бошланган ўзаро кураш 10-а.нинг 2-ярми ва 11-а.нинг бошларида Г.ерларини подшо Баграт III (975 — 1014) бошчилигида ягона давлатга бирлаштириш б-н тугади. Подшо Xoeyd «Қурувчи» даври (1089 — 1125)да Г. салжуқ туркларига қарши курашиб, Закавказьенинг кўпгина қисмини озод қилди. Георгий III (1156 — 84) ва Тамара (1184 — 1213) подшоликлари даврида Г. Яқин Шарқдаги энг кучли давлатлардан бирига айланди, сиёсий-иқтисодий ва маданий равнаққа эришди, 12-а.га келиб, сиёсий ҳокимият марказлаштирилди, қ.х. ишлаб чиқариши анча ривожланди, шаҳарларда ҳунармандчилик ва савдо ишлари тараққий этди. Маданият ва санъат ҳам равнақ топди. 1226 й.да хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди Г.ни эгаллади. 13-а.нинг 2-чорагидаги мўғуллар истилоси Г.нинг сиёсий бирлигига, хўжалигига путур етказди. 14-а. нинг 2-ярмида Г. Амир Темур қўлига ўтди. 16 — 18-а.ларда Г.га Эрон ва Туркия бостириб кирди. Ички кураш кучайди, натижада Г. бир неча мустақил давлатга (Картли, Кахети, Имерети подшоликлари ва Самцхе, Гурия, Сванети, Абхазети князликларига) ажралиб кетди. 18-а.нинг 2-ярмидан Картли-Кахети давлати анча кучайди. Ирақлий II энг йирик князликларни ўзига бўйсундириб, давлатни қайтадан тиклаш, хўжалик ва савдо-сотиқ ишларини ривожлантириш йўлида кўп тадбирлар кўрди. 17 — 18-а.ларда Г.да адабиёт ва тарихшунослик жонланди, китоб нашр этила бошлади. 18-а.нинг 2-ярмида Россия-Г. муносабатлари вужудга кела бошлади: 1783 й. Георгиевск ш.да Россия б-н Картли-Кахети подшолиги ўртасида дўстлик шартномаси тузилди. Бирок, Россия империяси шартномада белгиланган мажбуриятларини бузиб, 1801 й. Шарқий Г.ни, 1803 — 64 й.ларда Ғарбий Г.ни ҳам босиб олди. Бу эса очиқдан-очиқ босқинчилик эди, мана шу хиёнаткорлик сабабли Имерети подшолиги ва Г. князликлари тугат и л д и . Грузин халқи миллий давлатчиликни тиклаш учун, руслаштириш сиёсатига қарши курашди, бир қанча исёнлар кўтарилди. Шу б-н бирга Г. ерларини қисман бирлаштириш имконияти т у ғ и л д и . 19-а.нинг 2-ярмидан грузин халқи миллий озодлик ҳаракатининг янги босқичи бошланди. Аммо Г.нинг миллий давлатчилигини қайта тиклаш масаласи Россиядаги 1917 й. Февраль инқилобидан, айниқса большевикларнинг Октябрь тўнтаришидан сўнг қатъий қилиб қ ў й и л д и . Большевиклар Россиядаги ҳокимиятни қўлга олганидан кейин Закавказьенинг нуфузли сиёсий кучлари Шўро ҳокимиятини тан олмадилар ва 1917 й. нояб.да мустақил бошқарув (Закавказье комиссарлиги)ни ўрнатдилар. Натижада Закавказье Федерацияси шаклланди, бироқ унинг таркибий қисмлари иқтисодий ва сиёсий манфаатлари ҳар хиллиги, шунингдек, Туркия б-н муносабатлар кескинлашганлиги сабабли федерация яшашга ноқобил бўлиб чиқди ва тез орада барбод бўлди. Г. ҳудудининг бир қисми (Батуми, Озургети, Ахалцихе) ни Туркия эгаллаб олди. Г.нинг 1-миллий қурултойи томонидан 1917 й.да сайланган ваколатли халқ органи — Г. Миллий Кенгаши 1918 й. 26 майда мамлакатни мустақил деб эълон қилди ва Г. Демократик Республикасини тузди. 1919 й. мартда Миллий Кенгаш таъсис мажлисига айлантирилди. Республика ҳукумати давлат чегараларини белгилади, грузин тилини давлат тили деб эълон қилди, мактабларни давлат ихтиёрига олди, давлат бошқарув идоралари ва судлов ишларини ислоҳ қилди, майда миллатлар учун мактаблар очди ва ҳ.к. 1921 й. 21 фев.да Таъсис мажлиси Г. Демократик Республикасининг конституциясини қабул қилди. Бироқ тез орада большевиклар Россияси Г. мустақиллигини тан олиш тўғрисида 1920 й. 7 майда ўзи имзолаган шартномани бузди ва 1921 й. 25 фев.да Қизил Армия Тбилиси ш.ни ишғол қилди. Г. ҳукумати аъзолари чет элга кетишга мажбур бўлди. Г. яна забт этилди ва большевиклар ҳукмронлиги даврида 1922 й. дан 1936 й.гача Закавказье Социалистик Федератив Совет Республикаси, 1936 й. 5 дек.дан эса бевосита собиқ СССР таркибига кирди. Совет ҳокимияти даврида тузилган давлат муассасалари расмий тусда бўлиб, ҳамма иш Москва кўрсатмаси б-н қилинарди. Мустабид тузумнинг шафқатсизликларига қарамай, грузин халқи миллий мустақиллик учун курашни тўхтатмади, фақат кураш усулларигина ўзгарди. 1924, 1953 ва 1989 й.лардаги ғалаёнлар армия ёрдамида бостирилди. 1990 й. окт.да Г. Олий Кенгаши мамлакат номини Грузия Республикаси деб аташ тўғрисида қонун қабул қилди, давлат герби, байроғи ва мадҳияси матни ҳамда мусиқаси ўзгартирилди. 1991 й. 9 апр.да Г. давлат мустақиллиги тикланди. 1991 й. апр.да Олий Кенгаш томонидан Г. Республикаси президента лавозими таъсис этилди, май ойида 3. Гамсахурдиа президент этиб сайланди. 1992 й. янв.да ички сиёсий кучларнинг қарама-қаршилиги ва аҳоли кўпчилик қисмининг президент олиб бораётган сиёсатдан норозиликлари туфайли шу пайтда тузилган Ҳарбий Кенгаш 3. Гамсахурдиани лавозимидан четлаштирди. 1992 й. мартда Ҳарбий Кенгаш тугатилиб, Э. Шеварднадзе бошчилигида Давлат кенгаши ташкил этилди. 1992 й. 11 окт.да бўлиб ўтган умумхалқ сайловларида Г. Республикаси парламентининг янги таркиби ва раиси, 1995 й. 5 нояб.да мамлакат президента сайланди. Г. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. 1993 й.да у МДҲга аъзо бўлиб кирди. Ўзбекистан б-н Г. ўртасида дипломатия муносабатлари 1992 й. 16 мартда ўрнатилган. Миллий байрами — 26 май — Давлат мустақиллиги қайта тикланган к у н . Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Г. фукаролари парламент иттифоқи (раиси Э. Шеварднадзе), Демократик тикланиш иттифоқи (раиси А. Абашидзе), Миллий-демократик партия (раиси И. Саришвили), Социалистик партия (раиси В. Рчеулишвили), Халқ партияси (раиси М. Георгадзе), Лейбористлар партияси (раиси Ш. Нателашвили) ва парламентдан ташқари иш юритувчи яна бир неча партия бор. Эркин касаба уюшма бирлашмалари ишлаб турибди. Хўжалиги. Г. саноати ва қ.х. ривожланган мамлакат. Миллий даромадда саноатнинг улуши ўртача 34%, қ.х. улуши 29%. Марганец рудалар, ферроқотишма, пўлат қувур, электровоз, юк автомобиллари, металл қирқиш станоклари и.ч. етакчи т а р м о қ л а р д и р . Саноати. Г. саноати таркибида ке-йинги вақтларда оғир саноат тармоқлари муҳим аҳамият касб эта бошлади. Озиқ-овқат саноати ҳам асосий ўринда туради. Енгил саноат, машинасозлик ва металлсозлик тармоклари яхши ривожланган. Йирик транспорт, электротехника ва вибрация машиналари, пайвандлаш аппаратлари, электротехника буюмлари, ҳисоблаш техникаси приборлари, сув ости канотли катерлар ишлаб чиқарилади. Электр энергетикаси гидроэлектр ст-ялар ва ёқилғи б-н ишлайдиган ст-ялардан иборат (Ингури ГЭС, Риони ГЭС, Храми ГЭС ва Тбилиси, Ткварчели ГРЭСлари). Йилига ўртача 13,4 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Ткибули ва Ткварчелида кўмир қазиб чиқарилади. Чиатуридаги катта марганец кони негизида кончилик саноати ривожланган. Марнеулидаги мис-полиметалл рудаларини қазиб олиш ва бойитиш асосида янги тармоқ вужудга келтирилди. 2-жаҳон урушидан кейин Руставида металлургия зди қуриб, ишга туширилди. Турли қувур ва прокат асосий металлургия маҳсулотидир. Рустави азотли ўғит, капролактам ва синтетик тола з-длари ва б. корхоналар кимё саноатини ташкил қилади. Тбилиси, Кутаиси, Батуми ва б. шаҳарларда машинасозлик ва металлсозлик корхоналари, йирик электровозсозлик, автомобилсозлик, станоксозлик, асбобсозлик ва электротехника маҳсулотлари з-длари мавжуд. Каспи, Руставидаги қурилиш материаллари корхоналари цемент, шифер, блок, йиғма темир-бетон, гишт, черепица ва б. ишлаб чиқаради. Тбилиси, Кутаиси, Батуми, Гори ш.ларидаги енгил саноат корхоналарида ипак, жун, ип газлама, трикотаж, чарм пойабзал ва б. ишлаб чикарилади. Озиқ-овқат саноатида чой, вино, коньяк, шампан винолари, тамаки, сабзавот ва мева консервалари и.ч. салмоқли ўрин тутади. Маҳаллий маъданли булоқлардан, айниқса Боржоми булоғидан чиқадиган шифобахш сувларни шишаларга қуйиш йўлга қўйилган. Қишлоқ хўжалиги. Деҳқончилик — Грузия қ.х.нинг асосий тармоғи. Мамлакат жами ҳудудининг 16,1% га экин эқилади. Энг муҳим экини — чой (66 минг га дан ортиқ). Субтропик зонада цитрус (мандарин, апельсин, лимон), субтропик мевалар (хурмо, анор, мушмула, фейхоа), тунг (юқори сифатли мой олинадиган ўсимлик), асил лавр, бамбук ва б. ўстирилади. Токчилик — Грузия қ.х.нинг кад. тармоғи. Г.да узумнинг 400 дан ортиқ нави бор. Узум асосан Кахети, Имерети ва Рача-Лечхуми туманларида етиштирилади. Резавор мевалар ҳам кўп миқдорда эқилади. Донли экинлардан маккажўхори, арпа, буғдой, техника экинларидан тамаки, кунгабоқар, қанд лавлаги, эфир мойли экинлар, сабзавот ва картошка анчагина майдонни эгаллайди. Чорвачилиги асосан гўшт-сут ва гўштжун етиштиришга ихтисослаштирилган; қорамол, чўчқа, қўй, тоғли туманларда эчки боқилади. Кўпгина туманларда паррандачилик ва пиллачилик ривожланган. Транспорти мамлакат рельефи ва иқлимига, гидрография тармоғи, аҳоли зичлиги, ҳаракат тартиби ва жойлашувига мослаб уюштирилган. Электрлаштирилган т.й. узунлиги — 1,6 минг км га яқин. Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари уз. — 21,6 минг км, жумладан қаттиқ қопламали йўл — 20,3 минг км. Денгиз транспорти ривожланган. Асосий денгиз портлари: Батуми, Поти. Тбилиси, Кутаиси, Сухуми, Батумида аэропортлар, кўпгина туманларда маҳаллий аэропортлар бор. Боку — Батуми нефть қувури, Шим. Кавказ — Озарбайжон газ қувури Г. худудидан ўтган. Тбилисида метрополитен қурилган. Юк ва йўловчи ташиладиган осма йўллар тизими мавжуд. Г.даги иқтисодий беқарорлик ва Г. — Абхазия можароси оқибатида ташқи савдо таназзул ҳолатига тушиб қолди. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Россия, Туркия, Озарбайжон. Пул бирлиги — лари. Соғлиқни сақлаш. Курорт хўжалиги ва сайёҳликка катта аҳамият берилади. Г. нинг тоғ ва денгиз иқлими бирга қўшилиб, кўпгина дардларни даволаш учун яхши шароит яратади. Денгиз бўйидаги паст тоғ ва ўрта тоғ минтақалари иқлими ёрдамида даволаш айниқса самаралидир. Бой ва хилма-хил ўсимлик дунёси — қарағай, букигна баргли ва аралаш кенг баргли ўрмонлар табиат қўйнида ҳордиқ чиқариладиган ва соғлиқни тиклайдиган роҳатижон масканлар ҳисобланади. 80 га яқин курортда ҳар йили 2 млн.га яқин киши дам олади. Бир қанча сайёҳлик базалари ва маршрутлари мавжуд. Шифобахш булоқлар, балчиқ ва каре тоғларидан ҳам тиббий мақсадларда фойдаланилади. Энг машҳур курортлари: Гагра, Пицунда, Янги Афон, Сухуми, Махинжаури, Кабуле™, Абастумани, Гудаури, Цхалтубо, Менжи, Шови, Боржоми ва б.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Қад. юнон тарихчилари берган маълумотларига кўра, Г. ҳудудидаги давлатларда маориф антик давр намунасида ташкил этилган. 3-а. нинг 2-ярмида асос солинган Колхида олий риторика мактаби (Колхида академияси) маорифни ривожлантириш соҳасида кўп иш қилди. 4-а.да христианлик давлат динига айлангач, черков ва монастирлар ҳузурида мактаблар очилди. Бироқ, чет эллик истилочиларнинг босқинлари грузин маданияти ривожини узоқ вақт тўхтатиб қўйди. 13-а.га келиб, катта фан ва маориф марказлари — Гелат (Ғарбий Г.) ва Икалтей (Шарқий Г.) академиялари барпо этилди. 17-а. 2-ярмидан чет элларда грузин алифбо ва дарёликлари босила бошлади. Г. давлатчилиги тугатилгач (1801), маориф тизими Россия намунаси асосига ўтказилди. 2000 й. Г. даги 3500 дан кўпроқ умумий таълим мактаби ва ўрта махсус ўқув юртларида 850 мингга яқин бола ўқиди. Грузин ва абхаз мактаблари б-н бир қаторда рус, арман, озарбайжон ва осетин мактаблари ҳам мавжуд. Г.да 19 олий ўқув юрти, жумладан Тбилиси ва Сухуми ун-тлари, политехника, қ.х., тиббиёт ва б. ин-тлар бор. 2000 й. Г.даги олий ўқув юртларида 100 мингдан кўпроқ талаба таълим олди. 200 га яқин пуллик олий мактаблар ҳам мавжуд. Асосий илмий кучлар Грузия Фанлар академиясига бирлашган. 2000 й. Г.да НО музей ишлади. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Г.да 250 газ., 84 жур. ҳамда 200 нашриёт, 13 ахборот агентлиги фа-олият кўрсатади. Аммо 15 тача газ. ва жур. мунтазам равишда чиқиб туради. Энг йирик расмий газ.лари: «Сакарт-велос Республика», «Свободная Грузия», «Вечерный Тбилиси». Ноҳукумат нашрлари: «Кавкасиони», «Дрони», «Жоржиан тайме», «Иверия-экспресс», «Мимомхилвели», «Резонанси», «Ахалгазрда Ивериэли» ва б. газ.лар. Г.да телекўрсатувлар 1956 й.дан бошланган. Давлат телевидение ва радиоэшиттириш корпорацияси, «Сакинформ» миллий ахборот агентлиги, «Имринда», «Би-Эс-Пресс», «BGI» мустақил агентликлари, «Кавкасиони», «Ибервизия» хусусий телекомпаниялари мавжуд. Адабиёти халқ оғзаки ижодиёти намуналари заминида пайдо бўлган. Даҳрий Амирани ҳақидаги эпос мил. ав. 3-а.даёқ маълум бўлиб, унинг кўп нусхалари ҳозиргача етиб келган. Ўрта асрларда «Этериани» (шаҳзода Абесаломнинг подачи қиз Этерига муҳабба-ти ҳақида), «Арешидзе князлигининг маҳв этилиши». «Арсен ҳақида қўшиқ» достонлари яратилган. Мил. 5-а.да черков адабиёти ривожланди. 10-а.да Георгий Мечулининг авлиёлар ҳақидаги «Григорий Дандзтели тирикчилиги» (951) асари пайдо бўлди. Қад. Г. адабиётида 12-а. тараққиёт даври бўлди. Қаҳрамонлик-ғаройибот ҳикоялари («Америани — Дарёжаниани»), романлар («Висрамиани»), мадҳия достонлари («Абдул-Мессия», «Тамариани») пайдо бўлди. Шота Руставелининг «Йўлбарс терисини ёпинган паҳлавон» достони ҳам шу даврда яратилган. 17— 18-а.ларда грузин халқи сиёсий бирлашишга интилди. Бу даврда «Афсоналар ҳикмати тўғрисида» номли масаллар тўпламининг муаллифи Сулхансаба Орбелиани, «Грузия мусибатлари» достонининг муаллифи Давид Гурамишвили, муҳаббат лирикаси устаси Бесарион Габашвили ижоди салмоқли ўрин тутади. 19-а.гача бўлган Г. адабиётида Шарқ, биринчи навбатда форс адабиёти анъаналарининг таъсири кучли эди. 19-а.нинг 1-ярмида Г. Россия томонидан босиб олингач, Европа маданияти б-н мустаҳкам алоқа ўрнатилди. Ёш грузин адиблари романтизм ғоясини дадил қабул қилдилар. Миллий озодлик ва ижтимоий адолат ғояларини куйлаган шоир А. Чавчавадзе 19-а. Г. адабиётида романтизмни бошлаб берди. Бу анъанани Г. Орбелиани, Н. Бараташвили давом эттирди. 19-а. нинг 2-ярмидан бошлаб адабиётда реализм тамойиллари пайдо бўлди. Комедиялар муаллифи, Г. театрининг асосчиси Г. Эристави реализмнинг таниқли вакили эди. 19-а. 60-й.ларидаги ижтимоий вазият адабиётнинг равнақ топишига имкон берди. Танқидий реализм адабиётда асосий йўналиш бўлиб қолди. Миллий озодлик ҳаракати ғояларини И. Чавчавадзе куйлади («Шарпа», «Йўловчи хотиралари» достонлари, «Инсонми у» қиссаси ва б.). 19-а. 80-й.ларида Г. адабиётига А. Казбеги ва Важа Пшавела кириб келди. А. Казбеги қиссаларида («Элгужа», «Падаркуш», «Хевисбери Гоча») тоғлик грузинлар ҳаёти ранг-баранг бўёқларда тасвирланган. Важа Пшавела достонлари («Балохўр», «Меҳмон ва мезбон», «Алуда Кетелаури», «Бахтриони»), лирикаси ва насрий асарларида ўша даврнинг фалсафий ва ахлоқий муаммолари ўз ифодасини топди. 19-а. 90-й.ларида Г. адабиётида ижтимоий ҳаётни қайта қуриш масалалари марказий ўринни эгаллади. Э. Ниношвили, Д. Кладиашвили ўз асарларида камбағал қишлоқ ҳаётининг аянчли манзарасини, деҳқонларнинг оғир ҳаётини тасвирладилар. 1917 й. окт.даги давлат тўнтаришидан олдинги йилларда реалистик адабиёт анъаналарини Ш. Дадиани ва Н. Лордкипанидзелар давом этт и р д и . Г.да совет ҳокимияти ўрнатилгандан кейин, бу ерда ҳам пролетар маданияти деб аталган маданиятни қарор топтиришга киришилди, у ҳар қандай ҳодисани тор синфий нуқтаи назардан баҳоларди. Аммо истеъдодли грузин ёзувчилари бундай чекланишни бартараф этиб, ҳақиқий бадиий асарлар яратишди. Булар — Паоло Яшвили, Тициан Табидзе, Григол Рокабидзе, Симон Чиковани, Ирақлий Абашидзе, Ладо Асатиани, Нодар Думбадзе, Михаил Жавахишвили, Константинэ Гамсахурдиа, Поликарпе Какабадзе, Лео Киачели, Георгий Леонидзе, Иосиф Гришашвили ва б. Анна Калондадзе, Григол Абашидзе, Чабуа Амирэжиби. Отар Чиладзе асарлари ўқувчилар орасида кенг таркалган. Г. адабиётининг ажойиб намуналари ўзбек тилига таржима қилинган: Шота Руставелининг «Йўлбарс терисини ёпинган паҳлавон» достони, И. Абашидзе достонлари, Н. Бараташвили ва б.нинг шеърий асарлари, Н. Думбадзенинг «Абадият қонуни», «Қуёшни кўраяпман» романлари ва ҳ.к. Меъморлиги. Г. ҳудудида қад. манзилгоҳлар энеолит (Шулаверис тепа шаҳар харобаси), жез ва илк темир даври (Нацар тепа, Триалети, Самтавро қўрғонлари)га оид. Мцхета акрополи, Вани ш. харобалари сақланган (мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярми ва мил. дастлабки асрлар). Қад. «дарбази» типидаги тўғри тўртбурчак тархли ва томи ёғочдан гумбазсимон, поғонали гвир-гвини уйлари кенг тарқалган. Христиан динининг қабул қилиниши (1—5-а.лар), ер эгалиги муносабатларининг ривожланиши натижасида шаҳарлар (Ужарма, Тбилиси) атрофига истеҳкомлар қурилган. Базилика шақлидаги черковлар сақланган (Болнис Сиони, 478 — 493 й. ва б.). 6-а. 2-ярмидан маркази гумбазли 4 апсидали бинолар (Жвари ибодатхонаси, Атени Сиони ва б.) қурилди. 10-а. урталари ва 13 — 14-а.ларда янги шаҳарлар қурилди, кўпгина қад. шаҳарларда қалъалар, йирик монастир ансамбллари, соборлар қад кўтарди. Бинолар тўғри тўртбурчак тарҳли, хочсимон гумбазли, олд томони тоқиравоқли, ўймакори шаклда безатилиб, ички деворлари ва гумбаз остита расмлар туширилди (Кутаисидаги Баграта ибодатхонаси, 10 — 11-а.лар, Мцхетадаги Алаверди ва Светицховели соборлари, 11-а. ва б.). 14 — 18-а.ларга оид шаҳар харобалари (Греми, 16-а. ва б.), ибодатхона, монастир, қалъа (Ананури, 16 — 17-а.лар), қўрғон (Хертвиси), карвонсарой, кўприклар сақланган. 19-а.да Г.ни Россия босиб олгач, классицизм услубидаги иншоотлар қурила бошлади. 19-а. 2-ярмида шаҳар меъморлигида эклектизм ҳукмронлик қилган бўлса, 20-а.дан миллий меъморлик шакллари ва мавзулари вужудга келди (Тбилисидаги Грузия дворян за-мин банки, ҳоз. Республика халқ кутубхонаси, 1912—16, меъмори А. Н. Кальгин). 20-а.нинг 20—30-й.ларида бинолар совет конструктивизми руҳида барпо қилинди (санаторий, дам олиш масканлари), анъанавий миллий меъморлик шакллари қўлланилди (ЗАГЭС, 1927, меъморлар А. Н. Кальгин, М. С. Мачавариани, К. А. Леонтьев; Тбилисидаги «Динамо» стадиони, 1933 — 37, меъмори А. Г. Курдиани). 50—60-й.ларда йирик саноат шаҳарлари қурилди (металлурглар шаҳри — Рустави ва б.), Тбилиси ва б. шаҳарларда маъмурий бинолар (Тбилисидаги хукумат уйи бош корпуси, 1938 — 53, меъмори В. Д. Кокорин ва Г. И. Лежава, В. Д. Насаридзе иштирокида), театр, ўқув ва спорт иншоотлари, меҳмонхоналар («Иверия» меҳмонхонаси, 1967, меъмори О. Д. Каландаришвили, И. С. Цхомелидзе иштирокида) қад кўтарди. Маҳаллий иқлим шароитига мослаштирилган кўп қаватли уйлар курила бошлади. Йирик шаҳар ва курортларнинг янги бош лойиҳалари ишлаб чиқилди (Цхалтубо, Пицунда ва б.). Меъморликда ҳайкалтарошлик, мозаика, рангтасвир, ўймакорликдан фойдаланилди (Тбилисидаги бахт уйи, Тбилиси метрополитени ст-ялари ва б.). Кичик шакл меъморлиги (хиёбонлар, дўконлар, обидалар) барпо этиш соҳасида дуруст муваффақиятларга эришилди. Тасвирий санъати. Мил. ав. 2 — 1-минг йилликда тилла, кумуш, жездан безак буюмлари (заргарлик, рангдор тошлар, металл, тош ўймакорлиги), сиркор, нақшли сопол идишлар ишланган (Триалети қўрғонлари, Самтавро мозори ва Мцхетадан топилган буюмлар). Ўрта асрларда эҳромларга бўртма ҳайкаллар ва ўйма нақшлар ишлаш ривожланган, монументал рассомлик, миниатюра авж олган (Жвари рельефлари, Цроми мозаикалари, 7-а.). 10 — 13-а.лар Г. санъати гуллаган давр бўлди: Кумурдо ва Ошки эҳромлари, Светицховели собори (Мцхета), Атени, Вардзиа, Сванетия черковларидаги девор расмлари (рассом Тевдоре), Гелат монастири асосий эҳромининг мозаикалари, астрономия рисоласи (1188) ва б. жозибадорлиги б-н диққатни тортади. Металл кандакорлиги Г. санъатининг муҳим тармоғи: Зарзмадаги «Тирилиш» (9-а.), «Меҳр» (11-а.) иконалари, Брили (устаси Асат), Бретидаги олтин бутлар ва б. 19-а.дан рус санъатининг таъсири кучайди. 19-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида баъзи рассомлар ижодида демократик-реалистик йўналиш муҳим ўрин олди, портрет санъати ривожланди (Г. И. Майсурадзе ва б.) ва маиший мавзуга эътибор кучайди: Р. Н. Гвелесиани, А. Л. Беридзе, А. И. Гогиашвили, Г. И. Габашвили, А. И. Мревлишвили, М. И. Тоидзе ва б. 19-а. охири ва 20-а. бошларида ҳоз. замон Г. хайкалтарошлигининг асосчиси Я. Ш. Николадзе ва рассом Н. Пиросманишвили ижод қилди. Тбилисида ташкил этилган Бадиий академия (1922) Г. тасвирий санъати ривожига катта ҳисса қўшди. 1950— 60 й.ларда шу академияни битириб чиққан рассомлар Э. Каландадзе, Г. Кутателадзе, К. Махарадзе, Ж. Нижарадзе, Р. Тархан-Моурави, Ж. Хундадзе, Н. Игнатов, Т. Тордия ҳамда санъаткорлардан А. Г. Цимакуридзе, В. В. Сидамон-Эристави, Д. Н. Какабадзе, аёл рассомлардан Е. Д. Ахвледиани, К. К. Маналашвили, ҳайкалтарошлардан Н. П. Канделаки, С. Я. Какабадзе, театр рассомларидан И. И. Гамреколи, С. Б. Бирсаладзе ва б. ижоди диққатга сазовор. 1950 — 60 й.ларда Г. рассомларининг янги авлоди етишди: Г. Д. Геловани, Э. А. Тотибадзе ва б; А. М. Бандзеладзе, Т. Л. Кубанейшвили ва б. графикада, Э. Д. Амашукели, М. И. Вардзенишвили, Д. Микатадзе ва б. ҳайкалтарошликда, И. А. Очиаури, Г. 3. Габашвили, К. Е. Гурули ва б. металл ўймакорлигида ижод қилдилар. Зураб Церетелининг монументал асарлари Г.дагина эмас, АҚШ (Нью-Йоркдаги БМТ биноси ёнида), Россия, Бразилия, Япония, Англия ва б. мамлакатларда ҳам ў р н а т и л г а н . Мусиқасига оид дастлабки маълумот мил. ав. 8-а.дан бошланади. Халқ мусиқаси хилма-хил шакл, услуб ва жанрларда, бир овозли куйлар б-н бирга куп овозли йўллари ҳам мавжуд. Картули, перхули, хоруми каби халқ рақслари, чонгури, пандури, чанги (чертма-торли), чунири (торли-камонли), саламури (найсимон), гудаствири (дамли), доли, дайра (урма) сингари халқ созлари қадимдан м а ъ л у м . Кўп овозли халқ қўшиқлари таъсирида черков мусиқаси вужудга келган (14-а.). 18-а.дан шаҳар ҳунармандлари мусиқаси пайдо бўлган. 19-а.дан композиторлик мусиқа маданияти ривожлана бошлади. Тбилисида опера театри (1851), камер ва симфоник концертлар ташкил этилган, хор курслари ва мусиқа мактаби (1886 й.дан мусиқа билим юрти) очилган. Ф. Я. Коридзе, 3. П. Палиашвили, грузин мусиқий фольклоршунослиги асосчиси Д. И. Аракиш-вили ва б. халқ қўшиқларини тўплаб нашр этишган. 1905 й.да Г.да филармония жамияти тузилган. 1904 й. Д. И. Аракишвили биринчи миллий опера — «Шота Руставели қақида қисса»ни яратди. 1919 й. 3. П. Палиашвилининг «Абесалом ва Этери» операси, В. И. Долидзенинг «Кето ва Котэ» ҳажвий операси саҳнага қўйилди. 1917 й. Тбилисида консерватория очилди. 1919 й. опера студияси очилиб, унда рус ва Ғарбий Европа композиторларининг опералари саҳналаштирилди. 1922 й.да 2- консерватория очилиб, миллий опера ривож топди. 3. П. Палиашвилининг «Даней», И. Р. Токиелининг «Қизил қалпоқча» ва «Биллур кавушча», Н. Л. Мамисашвилининг «Мақтанчоқ қуёнча» каби болалар опералари яратилди (бу опералар янги тахрирда 60-й.ларда саҳнага чиқди). А. Д. Мачавариани, С. Ф. Цинцадзе, А. М. Баланчивадзе каби композиторлар жаҳон классик адабиёти асарлари асосида балетлар яратишган. 1930-й.лар охиридан симфоник жанр етакчи бўлиб қолди. 40 — 50-й.лар охири О. В. Тактакишвилининг 1симфонияси б-н фортепиано концерта, А. Д. Мачаварианининг скрипка концерти (1949) ва б. асарлар яратилди. Ш. Мшвелидзенинг «Тариэл ҳақида афсона» эпик монументал операси Г. мусиқий театрининг йирик асаридир. О. Такишвили, Р. Лагидзе, Г. Цабадзе, С. Насидзе, Г. Канчели ва б. композиторларнинг асарлари кўп мамлакатларда машҳур. Г. ҳар доим истеъдодли дирижёр, хонанда ва созандалар б-н донг таратган (Е. Микеладзе, О. Димитриади, С. Инашвили, Н. Кумсиашвили, Д. Бадридзе, Д. Гамрекели, Д. Андгуладзе, Н. Харадзе, М. Накашидзе, П. Амиранашвили, 3. Соткилава, М. Касрашвили, П. Бурчуладзе, Э. Вирсаладзе, А. Торадзе, Л. Исакадзе, 3. А. Анжапаридзе, Н. Брегвадзе, В. Кикабидзе, Т. Гвердцители ва б.). Театри. Г.даги қад. ҳосил байрами ўйинларида театр унсурлари бўлган. Мил. ав. 2-минг йиллик ўрталарига мансуб кумуш буюмларда ниқоб тақиб ўйинга тушаётган кишилар тасвирланган. Шу ўйинларнинг унсурлари кейинчалик берикаоба деб аталган ниқобли халқ театрига ўтган. Унинг томошаларида халқнинг эрксеварлик руҳи, зулмга қарши кураши акс этган. Ксеноба деб аталган оммавий халқ карнавал байрамлари грузинларнинг ажнабий босқинчиларга қарши курашини акс эттирган. Ўрта асрларда черковнинг қувғинига қарамай, сахиоба деб аталган сарой театри ривожланди. У афсонавий, ишқий ва ҳажвий томошалар кўрсатарди. 18-а.нинг 2-ярмига келиб, театр мактаби таркиб топди. Г. профессионал театри чор ҳукумати томонидан 1856 й.да ёпилди. Профессионал театр асосчиси драматург Г. Эристави эди. 1879 й. И. Чавчавадзе ва А. Церетели каби ёзувчилар Тифлис ва Кутаисида профессионал театрларни ташкил ғилишди. В. Абашидзе, В. С. Алексии Месхашвили, Н. Габуния, К. Месхи, В. Гуния ва б. ўша йилларнинг йирик актёрларидир. 90-й.ларда Тифлис, Батуми, Кутаисида халқ театрлари вужудга келди. 1921 й. Тбилисида Ш. Руставели номидаги театр, 1928 й. Кутаисида К. А. Маржанишвили бошчилигидаги театр ташкил этилди (1930 й. Тбилисига кўчиридди, 1938 й.дан К. А. Маржанишвили номи б-н аталди). 1939 й. Ш. Руставели номидаги Г. давлат театр ин-ти вужудга келган. В. Анжапаридзе, А. Васадзе, В. Д. Годзиашвили, У. Чхеидзе, А. Хорава, Н. Вачнадзе, Т. Чавчавадзе, С. Чиаурели, К. Кавсадзе, Р. Чхиквадзе, Г. Кавтарадзе, С. Закариадзелар Г. театрининг йирик арбобларидир. М. Жапаридзе, М. Чахава, К. Махарадзе, Л. Иоселиани ва б. актёр ва реж.лар театрга кейинги йилларда кириб келди. Г.да опера, оперетта ва мусиқа театрлари, болалар театрлари машҳур. Г.да 38 та давлат ва ўнлаб халқ театрлари мавжуд. Сухуми, Рустави, Гори, Цхинвали, Чиатура, Телави, Поти, Махарадзе, Зугдиди, Ахалцихе ш.ларидаги театрлар шу жумлага киради. Киноси 1908 й. тасвирчи В. Я. Амашукели суратга олган ҳужжатли фильмдан бошланган. Г.нинг биринчи бадиий фильми «Роҳиба»дир. 1921 й. «Арсен Жоржиашвили», 1923 й.да «Қизил шайтончалар» фильмлари экранга чиқди. «Уч ҳаёт» (И. Перестиани), «Ким айбдор» (А. Цуцунава) фильмлари 30 — 40-й.ларда яратилган. А. И. Бек-Назаров, И. Перестиани, Н. Шенгелая, А. Цуцунава, М. Чиаурели, К. А. Маржанашвили каби реж.лар, Н. Вачнадзе, М. Геловани ва б. актёрларнинг Г. кинематографиясининг юзага келишида хизматлари катта. «Георгий Саакадзе (М. Чиаурели), «Кўприк» (С. Пипинашвили) фильмлари 2-жаҳон уруши йиллари экранлаштирилди. «Ниначи», «Икки океан сири», «Оқ карвон», «Ёлбориш» каби фильмлар кейинги йиллар маҳсули. Реж. М. Чхеидзе ишлаган «Солдат отаси» фильми Г. киносининг ютуғи ҳисобланади. Г. кинематографчилари қисқа метражли фильмлар устаси сифатида ном чиқарган. Грузин киносининг юксалиши ҳамда ажойиб фильмларнинг яратилиши 50- ва 60-й.ларда кинога кириб келган реж.лар номи б-н боғлиқ. 50-й.лардан бошлаб уларнинг асарлари турли халқаро кинофестивалларда 100 дан ортиқ ҳар хил мукофотларга эга бўлди. «Луржа Магдани» (1955, реж. Т. Абуладзе, Р. Чхеидзе), «Солдат отаси» (1964, реж. Р. Чхеидзе), «Сенинг фарзандинг, Ер» (1980, реж. Р. Чхеидзе), «Ёлбориш» (1968, реж. Т. Абуладзе), «Тўй» (1964), «Соябон» (1967, реж. М. Кокобадзе), «Пиросмани» (1968, реж. Э. Шенгелая), «Ғаройиб кўргазма» (1968, реж. Э. Шенгелая), «Биринчи қалдирғоч» (1975, реж. Н. Мчедлидзе), «Эзгулик дарахти» (1976, реж. Т. Абуладзе), «Поғона» (1986, реж. А. Рехвиашвили), «Сурам қалъаси тўғрисида афсона» (1986, реж. С. Паражанов), «Тавба-тазарру» (1987, реж. Т. Абуладзе) ва б. фильмлар шулар жумласидандир. Кейинги йилларда Тбилиси театр ин-тининг кино ф-тини битириб чиққан санъаткорлар томонидан яратилган «Авлодлар даъвати» (1981, реж. Г. Чохели), «Робинзониада ёки инглиз бобом» (1986, реж. Н. Жоржадзе), «Тилла қўнғиз» (1988, реж. Д. Жанелидзе), «Сергаклар куёши» (1991, реж. Т. Баб-луани) ва б. фильмлар халқаро кинофестивалларда юксак эътиборга сазовор бўлган. Ҳозир Г.да бир неча мустақил киностудия ва «Грузияфильм» киноконцерни мавжуд. 1991 — 2001 й.ларда А. Цабадзе, Д. Цинцадзе, Н. Жанелидзе каби реж.лар нуфузли халкаро мукофотларга сазовор б ў л д и л а р . Ўзбекистан — Г. муносабатлари. Г. Республикаси президента Э. А. Шеварднадзенинг 1995 й. 4 сент.да Ўзбекистонга қилган ташрифи икки мамлакат ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорликни кенгайтиришга кўмаклашди. Ташриф чоғида бир қанча битимлар имзоланди. ЎзР б-н Грузия Республикаси ўртада эркин савдо-сотиқ тўғрисидаги, Инвестицияларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоялаш ҳақидаги, Халқаро автомобиль қатнови тўғрисидаги битимлар, Халқаро автомобиль юк ташувига рухсатномалар айирбошлаш, бериш ва улардан фойдаланиш тизимини вужудга келтириш тўғрисидаги баённома ўзаро ҳамкорликнинг меъёрий-ҳуқуқий негизини вужудга келтирди. 1996 й. 27 — 28 майда Ўзбекистон Президента И. Каримовнинг Г.га ташрифи доирасида имзоланган давлатлараро, ҳукуматлараро ва идоралараро битимлар мажмуи бу негизни янада мустаҳкамлади. Уларнинг энг муҳимлари: Ўзбекистан б-н Грузия ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтириш ва чуқурлаштириш ҳақидаги Декларация, Молия-саноат гуруҳлари тузишнинг асосий қоидалари тўғрисидаги битимдир. Икки томонлама ҳамкорликни чуқурлаштириш масалалари б-н шуғулланувчи қўшма Ўзбекистон-Грузия комиссияси тузилди. Ўзбекистан б-н Грузия ўртасидаги товар айланмаси 1999 й.га нисбатан 2000 й.да салкам 3 баравар ортди. 2000 й. Ўзбекистоннинг экспортида пахта толаси, энергия манбалари (нефтни қайта ишлаш маҳсулотлари), озиқ-овқат, т. й. транспорти хизмати, кимёвий маҳсулотлар, пластмассалар асосий ўрин олди. Мева ва ёнғоқ, кофе, чой ва ширинликлар, кимёвий ва штапель тола, қора металлар ва улардан ясалган буюмлар, машина ва асбоб-ускуналар (учиш аппаратлари қисмлари), т.й. транспорти хизмати, доридармон импорт қилинди, ЎзР да грузин сармояси иштирокидаги 7 корхона бор. «Реал-КЛ» қўшма корхонаси четдан мол келтириш, савдо-воситачилик фаолияти б-н шуғулланади. «Арготур» шўъба корхонаси 100% хорижий сармоя б-н ишлайди ва асосий фаолият тури савдо-воситачилик, авиация билетларини бронлаш ва сотишдир. ЎзРда Г.нинг «Аирзена» компанияси (Г. ҳаво йўллари), «Транс-Жоржия энд Компани Лимитед», «Ўзбек-Жоржиан Транс К»» фирмаларининг ваколатхоналари мавжуд. Бу компания ва фирмалар йўловчи ва турли юклар ташиш б-н ш у ғ у л л а н а д и . Г. портлари орқали Ўзбекистон юкларини хорижга ташиш ривожланмоқда. 1996 й.да шу йўл орқали 100 минг т, 1997 й.да 285 минг т юк ташилди. Г. орқали ўтадиган Европа-Осиё транспорт йўлаги — ТРАСЕКА лойиҳасида Ўзбекистан ҳам иштирок этаётир.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.