Gulxaniy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 493–494-b. — ziyouz.com
Gulxaniy (taxallusi; asl ismi Muhammad Şarif) (taxm. 18-a.ning oxiri — Qöqon — 19-a.ning 20-y.lari) — özbek mumtoz şoiri, masalnavis. Hayoti va ijodi haqida «Majmuai şoiron» (Fazliy Namangoniy), «Tuhfat ul-axbob» (Qori Rahmatulloh Vozeh), «Sabot ul-başar va tarixi muhojiron» (Dilşod Otin) kabi asarlarda ayrim ma'lumotlar keltirilgan. Fazliy G.ning «Köhiston mulkidan» ekanligini ta'kidlasa, Vozeh uni namanganlik, deydi. G. Namangan va Qöqonda yaşagan, oz vaqt hammomda öt yoquvçi — gölax vazifasida işlagan (taxallusi şundan). Qöqon xoni Amir Olimxon navkarlari safida xizmatda bölgan (1801 — 10). Mustaqil mutolaa yöli b-n mumtoz adabiyotni örgangan. Olimxon vafotidan (1811) söng taxtga ötirgan Amir Umarxon (Amiriy) G.ni saroy şoirlari davrasiga jalb etgan. Şoir xonni maqtagan, uning ğazallariga naziralar bitgan. Umarxon vafotidan söng vataniga qaytib, köproq oddiy insonlarga manzur böluvçi şe'rlar yoza boşladi. Ötli hajvlar yaratdi. G. özbek va tojik tillarida ijod qilgan. Bizgaça bir neça ğazali, hajviyalari hamda «Zarbulmasal» («Yapaloqquş» hikoyasi) nasriy asari yetib kelgan. Ğazallarida lirik qahramonning ruhiy keçinmalari, bahor, real hayotiy manzaralar öz ifodasini topgan («Barmoğim», «Ey töti», «Lola köksidek bağrim...»). «Bideh» (bergil, ber menga) radifli ğazalida şoir navkarlik davridagi hayotini tasvirlagan. Bu ğazalga çuqurroq nazar taşlansa, muallif katta ijtimoiy masala — öz davrining harbiy tartibi, rasm-rusumlari haqida fikr yuritganligini kuzatiş mumkin. Ğazalida lirik qahramonning obrazi umumlaşma obraz darajasiga kötarilgan. G. özining zör iste'dodi, tajribasi, turmuşga haqqoniy qaray bilişi tufayli xalqçil ijodkor sifatida köringan. Şoirning bizga ma'lum ğazallarining ayrimlari Amiriy şe'rlariga nazira tarzida yaratilgan bölib, ular oddiy taqlidçilik doirasida qolmay, barkamol mustaqil badiiy asar darajasiga kötarilgan. G.ning şe'riy ijodi, garçand, hajman katta bölmasada, 19-a. özbek milliy adabiyoti rivojiga samarali ta'sir körsatdi. «Zarbulmasal» nafaqat özbek mumtoz adabiyoti, balki butun Şarq adabiyotining ham nodir namunasidir. G. unda xalq maqollari (400 ga yaqin maqol), sajlar (qofiyali nasr), masal va rivoyatlardan samarali foydalangan. Bu masal va rivoyatlar tematik jihatdan bir-biriga boğlanib, yagona bir syujetni taşkil etgan. Asarda Yapaloqquş b-n Boyöğlining quda-anda bölişi sarguzaştlari majoziy, ötkir hajviya tarzida tasvirlangan. G. quşlarning özaro murakkab munosabatlari asosida öz davri ijtimoiy hayotining tanqidiy manzarasini yaratgan. G. ijodini M. Salye, Fitrat, B. Karimov, R. Muqimov, H. Yoqubov, F. Ishoqov kabi olimlar tadqiq etganlar. As: Tanlangan asarlar, T., 1951. Zarbulmasal va ğazallar, T., 1960. Ad.: Muqimov R., Gulxaniyning hayoti va adabiy faoliyati, Samarqand, 1955; Zohidov V., Özbek adabiyoti tarixidan, T., 1961; Ishoqov F., Gulxaniy va uning adabiy merosi, T., 1974. Abduraşid Abduğafurov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУЛХАНИЙ (тахаллуси; асл исми Муҳаммад Шариф) (тахм. 18-а.нинг охири — Қўқон — 19-а.нинг 20-й.лари) — ўзбек мумтоз шоири, масалнавис. Ҳаёти ва ижоди ҳақида «Мажмуаи шоирон» (Фазлий Намангоний), «Туҳфат ул-ахбоб» (Қори Раҳматуллоҳ Возеҳ), «Сабот ул-башар ва тарихи муҳожирон» (Дилшод Отин) каби асарларда айрим маълумотлар келтирилган. Фазлий Г.нинг «Кўҳистон мулкидан» эканлигини таъкидласа, Возеҳ уни наманганлик, дейди. Г. Наманган ва Қўқонда яшаган, оз вақт ҳаммомда ўт ёқувчи — гўлах вазифасида ишлаган (тахаллуси шундан). Қўқон хони Амир Олимхон навкарлари сафида хизматда бўлган (1801 — 10). Мустақил мутолаа йўли б-н мумтоз адабиётни ўрганган. Олимхон вафотидан (1811) сўнг тахтга ўтирган Амир Умархон (Амирий) Г.ни сарой шоирлари даврасига жалб этган. Шоир хонни мақтаган, унинг ғазалларига назиралар битган. Умархон вафотидан сўнг ватанига қайтиб, кўпроқ оддий инсонларга манзур бўлувчи шеърлар ёза бошлади. Ўтли ҳажвлар яратди. Г. ўзбек ва тожик тилларида ижод қилган. Бизгача бир неча ғазали, ҳажвиялари ҳамда «Зарбулмасал» («Япалоққуш» ҳикояси) насрий асари етиб келган. Ғазалларида лирик қаҳрамоннинг руҳий кечинмалари, баҳор, реал ҳаётий манзаралар ўз ифодасини топган («Бармоғим», «Эй тўти», «Лола кўксидек бағрим...»). «Бидеҳ» (бергил, бер менга) радифли ғазалида шоир навкарлик давридаги ҳаётини тасвирлаган. Бу ғазалга чуқурроқ назар ташланса, муаллиф катта ижтимоий масала — ўз даврининг ҳарбий тартиби, расм-русумлари ҳақида фикр юритганлигини кузатиш мумкин. Ғазалида лирик қаҳрамоннинг образи умумлашма образ даражасига кўтарилган. Г. ўзининг зўр истеъдоди, тажрибаси, турмушга ҳаққоний қарай билиши туфайли халқчил ижодкор сифатида кўринган. Шоирнинг бизга маълум ғазалларининг айримлари Амирий шеърларига назира тарзида яратилган бўлиб, улар оддий тақлидчилик доирасида қолмай, баркамол мустақил бадиий асар даражасига кўтарилган. Г.нинг шеърий ижоди, гарчанд, ҳажман катта бўлмасада, 19-а. ўзбек миллий адабиёти ривожига самарали таъсир кўрсатди. «Зарбулмасал» нафақат ўзбек мумтоз адабиёти, балки бутун Шарқ адабиётининг ҳам нодир намунасидир. Г. унда халқ мақоллари (400 га яқин мақол), сажлар (қофияли наср), масал ва ривоятлардан самарали фойдаланган. Бу масал ва ривоятлар тематик жиҳатдан бир-бирига боғланиб, ягона бир сюжетни ташкил этган. Асарда Япалоққуш б-н Бойўғлининг қуда-анда бўлиши саргузаштлари мажозий, ўткир ҳажвия тарзида тасвирланган. Г. қушларнинг ўзаро мураккаб муносабатлари асосида ўз даври ижтимоий ҳаётининг танқидий манзарасини яратган. Г. ижодини М. Салье, Фитрат, Б. Каримов, Р. Муқимов, Ҳ. Ёқубов, Ф. Исҳоқов каби олимлар тадқиқ этганлар. Ас: Танланган асарлар, Т., 1951. Зарбулмасал ва ғазаллар, Т., 1960. Ад.: Муқимов Р., Гулханийнинг ҳаёти ва адабий фаолияти, Самарқанд, 1955; Зоҳидов В., Ўзбек адабиёти тарихидан, Т., 1961; Исҳоқов Ф., Гулханий ва унинг адабий мероси, Т., 1974. Абдурашид Абдуғафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.