Gulxayri
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 492–493-b. — ziyouz.com
Gulxayri (Althaea) — gulxayridoşlarta mansub bir yillik va köp yillik ötlar turkumi. Yevropa va Osiyoning örta mintaqalarida 12 turi ösadi. Özbekistonda G.ning bitta ekma va 7 ta yovvoyi turi bor. G.lar töqaylarda, suğoriladigan maydonlarda va b. yerlarda uçraydi. Gullari töğri, 5 bölaqli, ikki jinsli. G. dorivor, manzarali ösimlik, undan böyoq olinadi. Özbekistonda G.ning A. rosea turi manzarali va dorivor ösimlik sifatida köp eqiladi. Poyasi 1,5—2 m, yöğon, tuklar b-n qoplangan. Barglari 3—7 bölaqli, uzun bandli. Gullari yakka-yakka yoki 2—3 tadan barg qöltiğida va poya içida örnaşgan. Tojbarglari qat-qat joylaşgan. Iyun—avg. da gullab, iyul—sent.da uruğlaydi. Tojbarglaridan vino, sirka va b.ga rang berişda hamda teri, şoyi va jun kabilarni böyaşda foydalaniladi. G.ning A. offi cinalis turi dorivor ösimlik sifatida tibbiyotda foydalaniladi. Uning ildizidan tayyorlangan suyuq ekstrakt nafas yöllari kasalliklarida (ayniqsa bolalarda) balğam köçiriş, kökrakni yumşatiş uçun va yalliğlanişga qarşi, me'da-içak kasalliklarida esa örab oluvçi dori sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУЛХАЙРИ (Althaea) — гулхайридошларта мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўтлар туркуми. Европа ва Осиёнинг ўрта минтақаларида 12 тури ўсади. Ўзбекистонда Г.нинг битта экма ва 7 та ёввойи тури бор. Г.лар тўқайларда, суғориладиган майдонларда ва б. ерларда учрайди. Гуллари тўғри, 5 бўлақли, икки жинсли. Г. доривор, манзарали ўсимлик, ундан бўёқ олинади. Ўзбекистонда Г.нинг A. rosea тури манзарали ва доривор ўсимлик сифатида кўп эқилади. Пояси 1,5—2 м, йўғон, туклар б-н қопланган. Барглари 3—7 бўлақли, узун бандли. Гуллари якка-якка ёки 2—3 тадан барг қўлтиғида ва поя ичида ўрнашган. Тожбарглари қат-қат жойлашган. Июнь—авг. да гуллаб, июль—сент.да уруғлайди. Тожбаргларидан вино, сирка ва б.га ранг беришда ҳамда тери, шойи ва жун кабиларни бўяшда фойдаланилади. Г.нинг A. offi cinalis тури доривор ўсимлик сифатида тиббиётда фойдаланилади. Унинг илдизидан тайёрланган суюқ экстракт нафас йўллари касалликларида (айниқса болаларда) балғам кўчириш, кўкракни юмшатиш учун ва яллиғланишга қарши, меъда-ичак касалликларида эса ўраб олувчи дори сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.