Gumin kislotalar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 501-b. — ziyouz.com
Gumin kislotalar (lot. humus -yer, tuproq) — tabiiy mahsulotlar (torf, qönğir kömir, toşkömir va b.) dan işqorlarning suvdagi eritmasi yordamida ajratib olinadigan organik moddalar; tabiatda ösimlik qoldiqlaridan yoki toşkömir va b. organik mahsulotlarning oksidlanişi natijasida hosil böladi. Torf xiliga, şuningdek, uning çirişi darajasiga qarab G. k. xar xil miqdorda uçraydi. Çökmay, eritmada qolgan organik moddalar fulvokislotal ar deb ataladi. Çökkan G. k.dan spirtda eriydigan gimatomelan kislotalar hamda erimaydigan qoldiq — gumus kislotalar ajratib olinadi. Kimyoviy tuzilişiga köra G. k. yuqori molekulyar (mol. m. 1300—1500) kondensirlangan aromatik birikmalar bölib, ularda fenol gidroksillari, karboksil, karbonil va atsetoguruhlar, oddiy efir boğlari va b. borligi aniqlangan. Elementar tarkibi: 50—70% S, 4-6% N, 25-35% O. G. k. neft va gaz qavzalarini kazişda yuvuvçi suyuqliklar komponenti, akkumulyatorlar tayyorlaşda kislotabardoş töldirgiçlar, tuproq tuzilişini yaxşilaşda, ösimliklarning ösişini tezlaştiruvçi modda, organik-mineral öğitlar va q. x. hayvonlarining teri kasalliklarini davolaşda antiseptik modda sifatida qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГУМИН КИСЛОТАЛАР (лот. humus -ер, тупроқ) — табиий маҳсулотлар (торф, қўнғир кўмир, тошкўмир ва б.) дан ишқорларнинг сувдаги эритмаси ёрдамида ажратиб олинадиган органик моддалар; табиатда ўсимлик қолдиқларидан ёки тошкўмир ва б. органик маҳсулотларнинг оксидланиши натижасида ҳосил бўлади. Торф хилига, шунингдек, унинг чириши даражасига қараб Г. к. хар хил миқдорда учрайди. Чўкмай, эритмада қолган органик моддалар фульвокислотал ар деб аталади. Чўккан Г. к.дан спиртда эрийдиган гиматомелан кислоталар ҳамда эримайдиган қолдиқ — гумус кислоталар ажратиб олинади. Кимёвий тузилишига кўра Г. к. юқори молекуляр (мол. м. 1300—1500) конденсирланган ароматик бирикмалар бўлиб, уларда фенол гидроксиллари, карбоксил, карбонил ва ацетогуруҳлар, оддий эфир боғлари ва б. борлиги аниқланган. Элементар таркиби: 50—70% С, 4-6% Н, 25-35% О. Г. к. нефть ва газ қавзаларини казишда ювувчи суюқликлар компоненти, аккумуляторлар тайёрлашда кислотабардош тўлдиргичлар, тупроқ тузилишини яхшилашда, ўсимликларнинг ўсишини тезлаштирувчи модда, органик-минерал ўғитлар ва қ. х. ҳайвонларининг тери касалликларини даволашда антисептик модда сифатида қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.