Gumus

Gumus (lot. humus — tuproq), çirindi — tuproqning nisbatan barqaror, odatda, qoramtir organik birikmalari majmui; nobud bölgan ösimlik va hayvon organizmining biologik hamda biokimyoviy özgarişi (çirişi va undan murakkab yangi moddalarning sintezlanişi) natijasida hosil böladi. G. tarkibiga organik qoldiq moddalar (oqsillar, uglevodlar, lignin, yoğlar va b.), ularning özgarişi vaqtida vujudga kelgan oraliq mahsulotlar (aminokislotalar, oksikislotalar, fenollar, monosaxaridlar va h. k.) va guminli moddalar kiradi. G. tuproq unumdorligini ta'minlovçi eng muhim qismdir. Unda ösimlikning asosiy oziq elementlari (uglerod, azot, fosfor va b.) bor. Ösimlik krldiklarining çirişidan oddiy birikmalar vujudga keladi. Mas, mikroorganizmlar ta'sirida ulardan uglerod, karbonat angidrid, azot, fosfor va oltingugurt nitratlar xamda sulfatlar şaqlida, şuningdek, boşqa elementlar ösimliklar özlaştira oladigan birikmalar holida ajralib çiqadi. G. kalsiy, magniy va b. kimyoviy elementlarni singdiradi hamda tuproqda uşlab turadi, tuproqning mineral qismini bir-biri b-n biriktirib, donadorlikni vujudga keltiradi. Buning natijasida tuproqning mustahkam, suvga bardoşli tarkibi hosil böladi. G.ning töplanişi har yili tuproqqa tuşadigan organik qoldiqlar (ildiz) ning miqdori, ularning biologik hamda kimyoviy özgarişi va tuproq mikroflorasi xarakteri (zamburuğli, bakteriyali, anaerob yoki aerobligi) b-n belgilanadi. G. birikmalari va ularning tuproqda tarqalişi tuproq tipining muhim belgisi qisoblanadi. Ergaş Ziyamuhamedov.