Ğuzor tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com

Ğuzor tumani - Qaşqadaryo viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Şim.dan Qamaşi, Çiroqçi, şarqdan Dehqonobod, ğarbdan Qarşi va Nişon tumanlari, jan.da 25 km masofada Turkmaniston bilan çegaradoş. Mayd. 2,62 ming km2. Aholisi 147 ming kişi (2005). Tumanda I şahar (Ğuzor), 12 qişloq fuqarolari yiğini (Böston, Batoş, Gulşan, Xalqo-bod, Şakarbuloq, Qorapul, Paçka-mar, Zarbdor, Şerali, Mehnato-bod, Qöştepa, Gu-liston) bor. Markazi — Ğuzor ş.

T a b i a t i . Ğ.t. Qaşqadaryo viloyatining jan.-şarqida, Qaşqadaryoning örta oqimida. Ğuzordaryo hav-zasi, Ğuzor adirlari va toğ oldi qiya tekisliklarida joylaşgan. Hisor toğlarining eng çekka jan.-ğarbidagi tarmoqlari bölgan Langar — qorael toğlarining örtaça bal. 800— 850 m. Paçkamar suv ombori sohillaridagi bu past toğlar şim.-şarkdan jan.-ğarbga yönalgan, yon bağirlari yassi bölib, mutlaq bal. 430—750 m bölgan Ğuzor adirlariga tutaşib ketgan. Adirlar zamini törtlamçi davr lyossimon jinslari bilan qoplangan, osti şağal va konglomerat qatlamlaridan taşkil topgan.

Ğ.t. va unga tutaş Qamaşi, Qarşi va Nişon tumanlari doirasida katta zaxiraga ega bölgan gazli va gaz kondensatli yotqiziqlar Özbekistondagi 5 ta neft-gazli regionning eng boy Hisor oldi hududini taşkil etadi.

Şörtan gaz i.ç. va «Şörtangazkimyo» majmualarining barpo etilişi bilan ularni sel xavfidan muhofaza etiş maqsadida tumanning jan.-ğarbida ixotazorlar, 10 ming ga yerda «Şörtangazkimyo» ga qaraşli maxsus örmon xöjaligi taşkil qilingan. Iqlimi kontinental. Örtaça yillik t-ra 16°. Yanv.ning örtaça t-rasi 1,9°, eng past t-ra —23°. Iyulning örtaça t-rasi 26,6°, eng yuqori t-ra 46°. Örtaça yillik yoğin 285 mm. Yoğinning asosiy qismi bahor va qiş fasllarida yoğadi. Vegetatsiya davri 272 kun. Tumanning şim. çekkasidan Qaşqadaryo oqib ötadi. Şuningdek, Ğuzordaryo va uning irmoqlari — Katta Öra-daryo va Kiçik Öradaryodir. Tuman hududida Paçkamar suv ombori qurilgan. Tuproqlari oç va tipik böz tuproklar. Yovvoyi ösimliklardan tekisliklarda, asosan, qoramaşoq, qönğirboş, qoraşöra, çalov, nöxa-tak, istaran, kovrak, yantoq, yulğun, toğli qismida na'matak, dölana va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, quyon, kiyik, çiyaböri, parrandalardan çumçuq, qarğa, beda-na, kaklik, çil, kalxat, burgut; kemiruvçilardan siçqon, kalamuş; sudralib yuruvçilardan turli zaharli va zaharsiz ilonlar, eçkemar, kal-takesaklar, suv havzalarida sazan, laqqa, qorabaliqlar uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 56 kişi. Şahar aholisi 22,3 ming kişi, qişloq aholisi 124,7 ming kişi (2005).

X ö j a l i g i . Tumanda 56 sanoat, quriliş korxonasi bor, şulardan yiriklari: paxta tozalaş, ta'mirlaş, q.x. mahsulotlarini qayta işlaş, ta'mirlaş-quriliş, «Şör-tangaz» unitar-şö'ba, «Şörtangaz-kimyo» sanoat korxonalaridir. Sav-do, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari, avtovokzal, avtokemping, dehqon bozori bor. Ğ.t.da 1500 ga yaqin fermer va dehqon xöjaliklari faoliyat körsatmoqda. Tuman q.x., asosan, paxtaçilik, ğallaçilikka ixtisoslaşgan, qöyçilik (jumladan, qoraköl qöylari), qoramolçilik, parrandaçilik ham rivojlangan. Yiliga qariyb 13 ming qoraköl teri tayyorlanadi. Tumandagi ekin maydonlarining 12,3 ming ga yeriga paxta, 26,7 ming ga yeriga don, şuningdek, sabzavot, kartoşka, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 32,9 ming qoramol, 259 ming qöy va eçki, 55 ming parranda, 1,2 ming yilqi boqiladi (2003).

77 umumiy ta'lim maktabi (40 mingdan ziyod öquvçi), 3 litsey va 3 kasb-hunar kolleji (jami 1700 öquv-çi) bor. 37 kutubxona, 12 klub muas-sasasi, madaniyat va istirohat boği mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona, feld-şer-akuşerlik, qişloq vraçlik punktlari va b. tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi. Tuman hududidan Toşguzar — Boysun — Qumqörğon t.y. ötkazilmoqda. Qarşi — kitob t.y., uning Şörtanga boruvçi 15 km ga yaqin tarmoği, Toşkent — Termiz avtomagistra-lining bir qismi, Qarşi — Ğuzor, Şahrisabz — Qarşi va b. yönalişlar böyiça avtomo-bil yöllari ötkazilgan. Ğuzor ş.dan Qarşi ş.ga avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi.

Latif Erdonov, Abdulyaa Mamatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҒУЗОР ТУМАНИ - Қашқадарё вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Шим.дан Қамаши, Чироқчи, шарқдан Деҳқонобод, ғарбдан Қарши ва Нишон туманлари, жан.да 25 км масофада Туркманистон билан чегарадош. Майд. 2,62 минг км2. Аҳолиси 147 минг киши (2005). Туманда I шаҳар (Ғузор), 12 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бўстон, Батош, Гулшан, Халқо-бод, Шакарбулоқ, Қорапул, Пачка-мар, Зарбдор, Шерали, Меҳнато-бод, Қўштепа, Гу-листон) бор. Маркази — Ғузор ш.

Т а б и а т и . Ғ.т. Қашқадарё вилоятининг жан.-шарқида, Қашқадарёнинг ўрта оқимида. Ғузордарё ҳав-заси, Ғузор адирлари ва тоғ олди қия текисликларида жойлашган. Ҳисор тоғларининг энг чекка жан.-ғарбидаги тармоқлари бўлган Лангар — қораэл тоғларининг ўртача бал. 800— 850 м. Пачкамар сув омбори соҳилларидаги бу паст тоғлар шим.-шаркдан жан.-ғарбга йўналган, ён бағирлари ясси бўлиб, мутлақ бал. 430—750 м бўлган Ғузор адирларига туташиб кетган. Адирлар замини тўртламчи давр лёссимон жинслари билан қопланган, ости шағал ва конгломерат қатламларидан ташкил топган.

Ғ.т. ва унга туташ Қамаши, Қарши ва Нишон туманлари доирасида катта захирага эга бўлган газли ва газ конденсатли ётқизиқлар Ўзбекистондаги 5 та нефть-газли регионнинг энг бой Ҳисор олди ҳудудини ташкил этади.

Шўртан газ и.ч. ва «Шўртангазкимё» мажмуаларининг барпо этилиши билан уларни сел хавфидан муҳофаза этиш мақсадида туманнинг жан.-ғарбида ихотазорлар, 10 минг га ерда «Шўртангазкимё» га қарашли махсус ўрмон хўжалиги ташкил қилинган. Иқлими континентал. Ўртача йиллик т-ра 16°. Янв.нинг ўртача т-раси 1,9°, энг паст т-ра —23°. Июлнинг ўртача т-раси 26,6°, энг юқори т-ра 46°. Ўртача йиллик ёғин 285 мм. Ёғиннинг асосий қисми баҳор ва қиш фаслларида ёғади. Вегетация даври 272 кун. Туманнинг шим. чеккасидан Қашқадарё оқиб ўтади. Шунингдек, Ғузордарё ва унинг ирмоқлари — Катта Ўра-дарё ва Кичик Ўрадарёдир. Туман ҳудудида Пачкамар сув омбори қурилган. Тупроқлари оч ва типик бўз тупроклар. Ёввойи ўсимликлардан текисликларда, асосан, қорамашоқ, қўнғирбош, қорашўра, чалов, нўха-так, истаран, коврак, янтоқ, юлғун, тоғли қисмида наъматак, дўлана ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, қуён, кийик, чиябўри, паррандалардан чумчуқ, қарға, беда-на, каклик, чил, калхат, бургут; кемирувчилардан сичқон, каламуш; судралиб юрувчилардан турли заҳарли ва заҳарсиз илонлар, эчкемар, кал-такесаклар, сув ҳавзаларида сазан, лаққа, қорабалиқлар учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 56 киши. Шаҳар аҳолиси 22,3 минг киши, қишлоқ аҳолиси 124,7 минг киши (2005).

X ў ж а л и г и . Туманда 56 саноат, қурилиш корхонаси бор, шулардан йириклари: пахта тозалаш, таъмирлаш, қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш, таъмирлаш-қурилиш, «Шўр-тангаз» унитар-шўъба, «Шўртангаз-кимё» саноат корхоналаридир. Сав-до, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, автовокзал, автокемпинг, деҳқон бозори бор. Ғ.т.да 1500 га яқин фермер ва деҳқон хўжаликлари фаолият кўрсатмоқда. Туман қ.х., асосан, пахтачилик, ғаллачиликка ихтисослашган, қўйчилик (жумладан, қоракўл қўйлари), қорамолчилик, паррандачилик ҳам ривожланган. Йилига қарийб 13 минг қоракўл тери тайёрланади. Тумандаги экин майдонларининг 12,3 минг га ерига пахта, 26,7 минг га ерига дон, шунингдек, сабзавот, картошка, озуқа экинлари экилади. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида 32,9 минг қорамол, 259 минг қўй ва эчки, 55 минг парранда, 1,2 минг йилқи боқилади (2003).

77 умумий таълим мактаби (40 мингдан зиёд ўқувчи), 3 лицей ва 3 касб-ҳунар коллежи (жами 1700 ўқув-чи) бор. 37 кутубхона, 12 клуб муас-сасаси, маданият ва истироҳат боғи мавжуд. Туман марказий касалхонаси, поликлиника, дорихона, фельд-шер-акушерлик, қишлоқ врачлик пунктлари ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади. Туман ҳудудидан Тошгузар — Бойсун — Қумқўрғон т.й. ўтказилмоқда. Қарши — китоб т.й., унинг Шўртанга борувчи 15 км га яқин тармоғи, Тошкент — Термиз автомагистра-лининг бир қисми, Қарши — Ғузор, Шаҳрисабз — Қарши ва б. йўналишлар бўйича автомо-биль йўллари ўтказилган. Ғузор ш.дан Қарши ш.га автобус ва маршрутли таксилар қатнайди.

Латиф Эрдонов, Абдуляа Маматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.