Gvatemala
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–112-b. — ziyouz.com
Gvatemala (Guatemala), Gvatemala Respublikasi (Republica de Guatemala) — Markaziy Amerikaning şim.- ğarbidagi davlat. Mayd. 108,9 ming km2. Aholisi 11,5 mln. kişi (1999). Poytaxti — Gvatemala ş. Ma'muriy jihatdan 22 departamentga bölinadi. Davlat tuzumi. G. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1986 y. 14 yanv.da kuçga kirgan, 1994 y.da özgartişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, umumiy ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organi — bir palatali Milliy kongress. Ijroiya hokimiyatni Prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Tabiati. G. hududining yarmidan köp qismi 1000—3000 m balandlikdagi toğlik bölib, jan.da qator vulkanlar (Taxumulko — 4217 m, Akatenango — 3975 m va b.) eni 40—60 km dan oşmaydigan pasttekislikka tutaşib ketadi. Tez-tez zilzila bölib turadi. Foydali qazilmalari: polimetallar, oltin, kumuş, neft, xromit va marganets rudalari. Iqlimi — subekvatorial, passatmusson. Örtaça t-ra: pasttekisliklarda 23—27», toğ oralaridagi platolarda 15—20°. Yillik yoğin: toğlarning şim.- şarqiy yon bağirlarida 3500 mm gaça, jan.-ğarbiy yon bağirlarida 2000 mm gaça, payettekisliklar va içki botiklarda 500—1000 mm. Motagua, Poloçik daryolarida kema qatnaydi. Isabel kuli bor. Hududining 60% ga yaqini doimiy yaşil tropik örmonlar b-n qoplangan, toğlikning içki qismlarida qarağaydub örmonlari, jan.da barg taşlovçi örmonlar, savannalar va butazorlar bor. Örmonlarda qimmatbaho yoğoç, kauçuk beradigan daraxt köp. Milliy boğlari — Tikal, Rio-Dulse, Atitlan va b. Aholisi. Asosan ispan-indeys duragaylari (ladinolar) bölib, ular gvatemallar millatining özagini taşkil etadi. Qolganlari kiçe, kakçikel, mame, kekçi va b. elatlardan iborat. Şahar aholisi — 38,4%. Rasmiy tili — ispan tili. Köpçilik dindorlar — katoliklar. Tarixi. Mil. av. 2-ming yillikkaça G. hududida yaşagan indeys qabilalari dehqonçilik va ovçilik b-n şuğullangan. Mil. bösağasida paydo bölgan şaharlarda mayya madaniyati vujudga keldi. 1523 y. ispanlar G.ni bosib oldi, köpgina mahalliy qabilalarni qirib taşlab, Ispaniya mustamlakasiga aylantirdi. 1560 y.da G. general-kapitanligi taşkil etildi. 1821 y., Ameri-kadagi Ispaniya mustamlakalarining mustaqillik uçun uruşi davomida (1810—26) mamlakat mustaqillikka erişdi. 1824 y.da qulçilik bekor qilindi. 1823 y. 1 iyulda poytaxti Gvatemala ş. bölgan Markaziy Amerika birlaşgan viloyatlari nomli federativ respublika tuzildi. 1839 y. Markaziy Amerika federatsiyasi parçalanib, G., Gonduras, Nikaragua, Salvador va Kostarika davlatlari ajralib çiqdi. l-jahon uruşida G. Antanta tarafida böldi. 1898-1920 va 1931-44 y.lar mamlakatda diktatorlik tuzumi hukmronlik qidsi. Prezident X. Arbens Gusman hukumati (1951—54) bir qança tadbirlarni amalga oşirişga intildi, lekin harbiy fitna natijasida ağdarildi. 1954—65 va 1970—85 y.larda ham turli harbiy guruxdar tomonidan töntarişlar uyuştirildi. 1985 y.dan fuqarolar hukumati hokimiyat tepasiga çiqdi. G. 1945 y.dan — BMT a'zosi. Milliy bayrami — 15 sent. — Mustaqillik kuni ( 1 8 2 1 ) . Snyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Milliy avangard partiyasi; Institutsion-demokratik partiya, 1965 y. tuzilgan; G. mehnat partiyasi, 1949 y. tuzilgan; G. xristian-demokratik partiyasi, 1968 y. da asos solingan; G. respublikaçilar fronti, 1994 y.tuzilgan; Milliy ozodlik harakati partiyasi, 1960 y. tuzilgan. G. kasaba uyuşma muxtor federatsiyasi, 1957 y. tuzilgan; Kasaba uyuşma birligi milliy qömi-tasi, 1976 y.da asos solingan; Kasaba uyuşmalari milliy fronti, 1968 y. taşkil etilgan; Mehnatkaşlar milliy kasaba uyuşma markazi, 1972 y. tuzilgan; G. kasaba uyuşma kengaşi, 1955 y.da asos solingan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kirad i . Xöjaligi. G. — qoloq agrar mamlakat, iktisodiyoti tropik ösimlik mahsulotlarini eksport qilişga ixtisoslaşgan. Yalpi içki mahsulotda q. x., örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi 26%, sanoatning uluşi 15%. Mamlakat aholisining 2,5% ekinzorlarning 85% ga egalik qiladi. Asosiy ekini kofe, paxta, şakarqamiş, banan; şuningdek abaku, efir moyli ekinlar, tamaki ham yetiştiriladi. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: makkajöxori, şoli, kartoşka, loviya, sabzavot. Çorvaçilik 2darajali ahamiyatga ega. Qoramol, çöçqa, qöy boqiladi. Qimmatbaho yoğoç (balsa, bakaut va b.) turlari, çikle smolasi tayyorlanadi. Sanoati zaif rivojlangan. Rux, volfram, surma, qörğoşin, nikel, simob, kumuş, oz mikdorda neft (mamlakat ehtiyojining 25%) qazib olinadi. Oziq-ovqat, könçilik, töqimaçilik, neft kimyosi, binokorlik materiallari korxonalari bor. 2,3 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Eskuintle va Puerto-Barrios yaqinidagi neft mahsulotlari z-dlari çetdan keltirilgan xom aşyo asosida işlaydi. Hunarmandçilik rivojlangan. T.y. uz. — 819 km, avtomobil yöllari uz. — 17,3 ming km. Panamerika avtoyöli G. orqali ötadi. Asosiy dengiz portlari: Puerto-Barrios, San-Xose, Çamperiko. Gvatemala ş.da xal-qaro aeroport bor. G. çetga kofe, paxta, banan, qand-şakar, göşt, yoğoç, binokorlik materiallari va b. çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat, avtomobillar, asbob-uskuna, neft keltiriladi. AQŞ, Germaniya, Markaziy Amerika mamlakatlari, Yaponiya, Meksika b-n savdo-sotiq qiladi. Pul birligi — kets a l . Maorifi, ilmiy va madaniy muassasalari. Boşlanğiç maktablar huzurida bolalar boğçalari va maktabgaça tarbiya bölimlari bor. Boşlangiç ta'lim 6 y. lik (qişloq joylarda 3 y.lik), örta maktablar 5 y.lik; hunar-texnika maktablari ham bor. 5 un-tda mutaxassislar tayyorlanadi. Kolonial muzeyda rasmlar, haykaltaroşlik asarlari, Santyago muzeyida qurol-yaroğ, mebel, san'at asarlari, Qad. kitob muzeyida tarixiy va badiiy asarlar, Çiçikastenango muzeyida mayyakiçe madaniy obidalari, Milliy tarix va nafis san'at muzeyida rassomlik, haykaltaroşlik, gravyura buyumlari, qad. tangalar, Arxeologiya va etn. muzeyida mayya madaniyati yodgorliklari saqlanadi. Gvatemala ş.da Milliy kutubxona mavjud. I. t. va tajriba-konstruktorlik işlari ilmiy va texnika tadqiqotlari milliy kengaşi va FA orqali muvofiqlaştirib boriladi. I. t. markazlari: Atom energiyasi in-ti, Elektrlaştiriş in-ti, Antropologiya va tarix in-ti, Geogr. in-ti, Meteorologiya va seysmologiya in-ti, rasadxona, Tibbiyot, fizika va tabiiy FA, Mayyakiçe tili akademiyasi va b. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. G.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Diario de Sentroamerika» («Markaziy Amerika gazetasi», 1880 y.dan), «Imparsial» («Xolis», kundalik keçki gaz., 1922 y. dan), «Nason» («Millat», kundalik gaz., 1969 y.dan), «Ora» («Soat», kundalik keçki gaz., 1944 y.dan), «Prensa libre» («Erkin matbuot», kundalik gaz., 1951 y.dan). Milliy radioeşittiriş va telekörsatuv boş boşqarmasi hukumat xizmati bölib, u 1931 y. taşkil etilgan. Mamlakatdagi radioeşittiriş va telekörsatuvlarni nazorat qiladi. «Voye de Guatemala» («Gvatemala ovozi») hukumat radio st-yasi, bir qança tijorat telestyalari mavjud. Adabiyoti asosan ispan tilida. Mayya qabilalarining qad. madaniyatini, şu jumladan yuksak darajada rivojlangan adabiyotini mustamlakaçilar yöq qilib yuborgan. Bir neça yodgorliklargina saqlanib qolgan. Ispaniya hukmronligi yillarida G. adabiyoti taqlidiy tusda bölgan. 18-a.dagina haqiqiy adabiy asarlar yaratildi (A. Pas-i-Salgado, R. Landivar kabi yozuvçilar). Mustaqillikka erişilgaç, adabiyoti romantik yönalişdan bordi. 19-a. oxirlarida realistik roman paydo böldi. 20-a. boşlaridagi adabiy jarayonda modernizm oqimi hukmronlik qiddi. 19-a. — 20-a. birinçi yarmida R. A. Salasar, E. Martines Sobral, M. Soto Xoll, F. Kalderon Avila, R. Alevalo Martines kabi realist yozuvçilar ijod qilişdi. 1944—54 y. inqilobidan söng M. A. Asturias, L. Kordosa-i-Aragon, R. Leyva, O. R. Gonsales, U. Alvarado va b. maşhur b ö l d i . Me'morligi va tasviriy san'ati. 3— 9-a.larda G. hududida mayya indeyslarining madaniyati va san'ati gullab yaşnagan. Tikal, Kaminaliuyu, Kirigua markazlarida öşa davrga mansub piramida yoki minora şaklidagi poydevorga qurilgan ibodatxonalar, saroylar, ehromlar, börtma tasvirli toşlar saqlanib qolgan. Mustamlaka davrida bir qavatli uylardan taşkil topgan töğri köçali yangi şaharlar (Antigua, Çiçikastenango) barpo etildi. Qalin devorli azim binolar qurilib, barokko uslubiga xos gançkorlik va öymakorlik naqşlari b-n bezatildi. Teatr, prezident saroyi, hukumat saroyi va b. şular jumlasiga kiradi. Keyingi yillarda zamonaviy binolar qad kötardi. Tasviriy san'atida xal k, ijodi an'analari davom etib kelmokda (qizil, oq va qora gazlamalardagi geometrik naqşlar, römol va şolçalardagi odam, hayvon tasvirlari va har xil naqşlar, loy va sopol idişlarga işlangan turli bezaklar va b.). Rassomlik san'ati liniy an'analar ta'sirida rivojlandi. 19—20-a. larda indeyslarning turmuş manzaralari tasvirlangan asarlar yaratildi (rassomlar A. Galves Suares, T. Fonseka, R. Laso, haykaltaroşlar X. Urruela, R. Galeotti Torres va b.). G.da töquvçilik, kaştaçilik, kulolçilik, palma bargidan turli buyumlar yasaş kabi badiiy hunarmandçilik keng tarqalgan. Gvatemala ş.da milliy nafis san'at maktabi, Kesaltenangoda mahalliy nafis san'at maktabi mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГВАТЕМАЛА (Guatemala), Гватемала Республикаси (Republica de Guatemala) — Марказий Американинг шим.- ғарбидаги давлат. Майд. 108,9 минг км2. Аҳолиси 11,5 млн. киши (1999). Пойтахти — Гватемала ш. Маъмурий жиҳатдан 22 департаментга бўлинади. Давлат тузуми. Г. — республика. Амалдаги конституцияси 1986 й. 14 янв.да кучга кирган, 1994 й.да ўзгартишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент, умумий овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи органи — бир палатали Миллий конгресс. Ижроия ҳокимиятни Президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Табиати. Г. ҳудудининг ярмидан кўп қисми 1000—3000 м баландликдаги тоғлик бўлиб, жан.да қатор вулканлар (Тахумулько — 4217 м, Акатенанго — 3975 м ва б.) эни 40—60 км дан ошмайдиган пасттекисликка туташиб кетади. Тез-тез зилзила бўлиб туради. Фойдали қазилмалари: полиметаллар, олтин, кумуш, нефть, хромит ва марганец рудалари. Иқлими — субэкваториал, пассатмуссон. Ўртача т-ра: пасттекисликларда 23—27», тоғ ораларидаги платоларда 15—20°. Йиллик ёғин: тоғларнинг шим.- шарқий ён бағирларида 3500 мм гача, жан.-ғарбий ён бағирларида 2000 мм гача, паеттекисликлар ва ички ботикларда 500—1000 мм. Мотагуа, Полочик дарёларида кема қатнайди. Исабель кули бор. Ҳудудининг 60% га яқини доимий яшил тропик ўрмонлар б-н қопланган, тоғликнинг ички қисмларида қарағайдуб ўрмонлари, жан.да барг ташловчи ўрмонлар, саванналар ва бутазорлар бор. Ўрмонларда қимматбаҳо ёғоч, каучук берадиган дарахт кўп. Миллий боғлари — Тикаль, Рио-Дульсе, Атитлан ва б. Аҳолиси. Асосан испан-индейс дурагайлари (ладинолар) бўлиб, улар гватемаллар миллатининг ўзагини ташкил этади. Қолганлари киче, какчикель, маме, кекчи ва б. элатлардан иборат. Шаҳар аҳолиси — 38,4%. Расмий тили — испан тили. Кўпчилик диндорлар — католиклар. Тарихи. Мил. ав. 2-минг йилликкача Г. ҳудудида яшаган индейс қабилалари деҳқончилик ва овчилик б-н шуғулланган. Мил. бўсағасида пайдо бўлган шаҳарларда майя маданияти вужудга келди. 1523 й. испанлар Г.ни босиб олди, кўпгина маҳаллий қабилаларни қириб ташлаб, Испания мустамлакасига айлантирди. 1560 й.да Г. генерал-капитанлиги ташкил этилди. 1821 й., Амери-кадаги Испания мустамлакаларининг мустақиллик учун уруши давомида (1810—26) мамлакат мустақилликка эришди. 1824 й.да қулчилик бекор қилинди. 1823 й. 1 июлда пойтахти Гватемала ш. бўлган Марказий Америка бирлашган вилоятлари номли федератив республика тузилди. 1839 й. Марказий Америка федерацияси парчаланиб, Г., Гондурас, Никарагуа, Сальвадор ва Костарика давлатлари ажралиб чиқди. l-жаҳон урушида Г. Антанта тарафида бўлди. 1898-1920 ва 1931-44 й.лар мамлакатда диктаторлик тузуми ҳукмронлик қидци. Президент X. Арбенс Гусман ҳукумати (1951—54) бир қанча тадбирларни амалга оширишга интилди, лекин ҳарбий фитна натижасида ағдарилди. 1954—65 ва 1970—85 й.ларда ҳам турли ҳарбий гурухдар томонидан тўнтаришлар уюштирилди. 1985 й.дан фуқаролар ҳукумати ҳокимият тепасига чиқди. Г. 1945 й.дан — БМТ аъзоси. Миллий байрами — 15 сент. — Мустақиллик куни ( 1 8 2 1 ) . Снёсий партиялари, касаба уюшмалари. Миллий авангард партияси; Институцион-демократик партия, 1965 й. тузилган; Г. меҳнат партияси, 1949 й. тузилган; Г. христиан-демократик партияси, 1968 й. да асос солинган; Г. республикачилар фронти, 1994 й.тузилган; Миллий озодлик ҳаракати партияси, 1960 й. тузилган. Г. касаба уюшма мухтор федерацияси, 1957 й. тузилган; Касаба уюшма бирлиги миллий қўми-таси, 1976 й.да асос солинган; Касаба уюшмалари миллий фронти, 1968 й. ташкил этилган; Меҳнаткашлар миллий касаба уюшма маркази, 1972 й. тузилган; Г. касаба уюшма кенгаши, 1955 й.да асос солинган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига кирад и . Хўжалиги. Г. — қолоқ аграр мамлакат, иктисодиёти тропик ўсимлик маҳсулотларини экспорт қилишга ихтисослашган. Ялпи ички маҳсулотда қ. х., ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши 26%, саноатнинг улуши 15%. Мамлакат аҳолисининг 2,5% экинзорларнинг 85% га эгалик қилади. Асосий экини кофе, пахта, шакарқамиш, банан; шунингдек абаку, эфир мойли экинлар, тамаки ҳам етиштирилади. Асосий озиқ-овқат экинлари: маккажўхори, шоли, картошка, ловия, сабзавот. Чорвачилик 2даражали аҳамиятга эга. Қорамол, чўчқа, қўй боқилади. Қимматбаҳо ёғоч (бальса, бакаут ва б.) турлари, чикле смоласи тайёрланади. Саноати заиф ривожланган. Рух, вольфрам, сурма, қўрғошин, никель, симоб, кумуш, оз микдорда нефть (мамлакат эҳтиёжининг 25%) қазиб олинади. Озиқ-овқат, кўнчилик, тўқимачилик, нефть кимёси, бинокорлик материаллари корхоналари бор. 2,3 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Эскуинтле ва Пуэрто-Барриос яқинидаги нефть маҳсулотлари з-длари четдан келтирилган хом ашё асосида ишлайди. Ҳунармандчилик ривожланган. Т.й. уз. — 819 км, автомобиль йўллари уз. — 17,3 минг км. Панамерика автойўли Г. орқали ўтади. Асосий денгиз портлари: Пуэрто-Барриос, Сан-Хосе, Чамперико. Гватемала ш.да хал-қаро аэропорт бор. Г. четга кофе, пахта, банан, қанд-шакар, гўшт, ёғоч, бинокорлик материаллари ва б. чиқаради. Четдан озиқ-овқат, автомобиллар, асбоб-ускуна, нефть келтирилади. АҚШ, Германия, Марказий Америка мамлакатлари, Япония, Мексика б-н савдо-сотиқ қилади. Пул бирлиги — кетс а л ь . Маорифи, илмий ва маданий муассасалари. Бошланғич мактаблар ҳузурида болалар боғчалари ва мактабгача тарбия бўлимлари бор. Бошлангич таълим 6 й. лик (қишлоқ жойларда 3 й.лик), ўрта мактаблар 5 й.лик; ҳунар-техника мактаблари ҳам бор. 5 ун-тда мутахассислар тайёрланади. Колониал музейда расмлар, ҳайкалтарошлик асарлари, Сантьяго музейида қурол-яроғ, мебель, санъат асарлари, Қад. китоб музейида тарихий ва бадиий асарлар, Чичикастенанго музейида майякиче маданий обидалари, Миллий тарих ва нафис санъат музейида рассомлик, ҳайкалтарошлик, гравюра буюмлари, қад. тангалар, Археология ва этн. музейида майя маданияти ёдгорликлари сақланади. Гватемала ш.да Миллий кутубхона мавжуд. И. т. ва тажриба-конструкторлик ишлари илмий ва техника тадқиқотлари миллий кенгаши ва ФА орқали мувофиқлаштириб борилади. И. т. марказлари: Атом энергияси ин-ти, Электрлаштириш ин-ти, Антропология ва тарих ин-ти, Геогр. ин-ти, Метеорология ва сейсмология ин-ти, расадхона, Тиббиёт, физика ва табиий ФА, Майякиче тили академияси ва б. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Г.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Диарио де Сентроамерика» («Марказий Америка газетаси», 1880 й.дан), «Импарсиаль» («Холис», кундалик кечки газ., 1922 й. дан), «Насьон» («Миллат», кундалик газ., 1969 й.дан), «Ора» («Соат», кундалик кечки газ., 1944 й.дан), «Пренса либре» («Эркин матбуот», кундалик газ., 1951 й.дан). Миллий радиоэшиттириш ва телекўрсатув бош бошқармаси ҳукумат хизмати бўлиб, у 1931 й. ташкил этилган. Мамлакатдаги радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни назорат қилади. «Вое де Гуатемала» («Гватемала овози») ҳукумат радио ст-яси, бир қанча тижорат телестялари мавжуд. Адабиёти асосан испан тилида. Майя қабилаларининг қад. маданиятини, шу жумладан юксак даражада ривожланган адабиётини мустамлакачилар йўқ қилиб юборган. Бир неча ёдгорликларгина сақланиб қолган. Испания ҳукмронлиги йилларида Г. адабиёти тақлидий тусда бўлган. 18-а.дагина ҳақиқий адабий асарлар яратилди (А. Пас-и-Сальгадо, Р. Ландивар каби ёзувчилар). Мустақилликка эришилгач, адабиёти романтик йўналишдан борди. 19-а. охирларида реалистик роман пайдо бўлди. 20-а. бошларидаги адабий жараёнда модернизм оқими ҳукмронлик қидди. 19-а. — 20-а. биринчи ярмида Р. А. Саласар, Э. Мартинес Собраль, М. Сото Холл, Ф. Кальдерон Авила, Р. Алевало Мартинес каби реалист ёзувчилар ижод қилишди. 1944—54 й. инқилобидан сўнг М. А. Астуриас, Л. Кордоса-и-Арагон, Р. Лейва, О. Р. Гонсалес, У. Альварадо ва б. машҳур б ў л д и . Меъморлиги ва тасвирий санъати. 3— 9-а.ларда Г. ҳудудида майя индейсларининг маданияти ва санъати гуллаб яшнаган. Тикаль, Каминалыую, Киригуа марказларида ўша даврга мансуб пирамида ёки минора шаклидаги пойдеворга қурилган ибодатхоналар, саройлар, эҳромлар, бўртма тасвирли тошлар сақланиб қолган. Мустамлака даврида бир қаватли уйлардан ташкил топган тўғри кўчали янги шаҳарлар (Антигуа, Чичикастенанго) барпо этилди. Қалин деворли азим бинолар қурилиб, барокко услубига хос ганчкорлик ва ўймакорлик нақшлари б-н безатилди. Театр, президент саройи, ҳукумат саройи ва б. шулар жумласига киради. Кейинги йилларда замонавий бинолар қад кўтарди. Тасвирий санъатида хал к, ижоди анъаналари давом этиб келмокда (қизил, оқ ва қора газламалардаги геометрик нақшлар, рўмол ва шолчалардаги одам, ҳайвон тасвирлари ва ҳар хил нақшлар, лой ва сопол идишларга ишланган турли безаклар ва б.). Рассомлик санъати линий анъаналар таъсирида ривожланди. 19—20-а. ларда индейсларнинг турмуш манзаралари тасвирланган асарлар яратилди (рассомлар А. Гальвес Суарес, Т. Фонсека, Р. Ласо, ҳайкалтарошлар X. Урруэла, Р. Галеотти Торрес ва б.). Г.да тўқувчилик, каштачилик, кулолчилик, пальма баргидан турли буюмлар ясаш каби бадиий ҳунармандчилик кенг тарқалган. Гватемала ш.да миллий нафис санъат мактаби, Кесальтенангода маҳаллий нафис санъат мактаби мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.