Gvineya-Bisau

Gvineya-Bisau (Guine-Bissau), Gvineya-Bisau Respublikasi (Republics da Guine-Bissau) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Atlantika okeani sohilida. G.-B. tarkibiga materik qismidan taşqari B'lama va Bijagoş o. lari kiradi. Mayd. 36,1 ming km2. Aholisi 1,1 mln. kişi (1990-y.lar oxiri). Poytaxti — Bisau ş. Ma'muriy jihatdan Bisau muxtor sektori, 8 okrug va 37 tumanga b ö l i n a d i . Davlat tuzumi. G.-B. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident. U umumiy yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organi 102 deputatdan iborat bir palatali parlament — Millat xalq majlisi. Ijroiya hokimiyatni prezident amalga oşiradi, u hukumat a'zolari va boş vazirni tayinlaydi. Tabiati. Materikdagi qismi tekis, ayrim joylari botqoqpi pasttekislik. Sohilida qöltiqlar va daryo estuariylari köp. Boksit, fosforit, oltin, temir rudasi, sirkoniy, neft konlari bor. Iqlimi ekvatorial mussonli, yozi seryomğir, qişi quruq. Yanv. ning örtaça t-rasi 24°, iyulniki 26°. Yillik yoğin sohilda 2000 mm dan ortiq, mamlakat içkarisida 1200 — 1500 mm. Daryolari (Jeba, Korubal, Kaşeu) qisqa, ammo sersuv. Ösimliklari savanna va doimiy yaşil nam tropik örmonlardan iborat. Örmonlarda maymun, buyvol, kiyik, leopard, begemot, timsoh, tönğiz va har xil quşlar yaşaydi. Aholisi balante, mandyak, mandinka, fulbe, manjak va b. elatlardan iborat. Rasmiy tili — portugal tili. Şahar aholisi 19,9%. Aholining yarmidan kupi mahalliy, an'anaviy dinlarga, 35% i islom diniga e'tiqod qiladi, bir qismi xristianlar. Yirik şaharlari: Bisau, Bolama, Gabu, Kaşeu. Tarixi. G.-B. xalqining qad. va örta asrlardagi tarixi örganilmagan. 15-a. dan boşlab Portugaliya mustamlakaçilari hoz. G.-B. hududini qul bozoriga aylantirdilar. 16 — 18-a. larda portugaliyalik qul savdogarlari bu yerda bir neça tayanç bazalar (Farin, Kaşeu, Bisau va b.) kurib, yuz minglab qullarni Amerika va Vest-Indiyaga olib ketdilar. 19-a. da Afrikani bölib oliş boşlangan vaqtda Portugaliya G.-B. ustidan nazoratni yanada kuçaytirdi. 1879 y. alohida mustamlaka deb e'lon qilindi. G.-B. aholisi mustamlakaçilarga qarşi keskin kuraşib, tayanç bazalariga tez-tez hujum qilib turdi. 1908 y. mustamlakaçilarga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni 1915 y. gaça davom etdi. 2- jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakati keng tuye oldi. 1951 y. da G.-B. Portugaliyaning «dengiz orti viloyati» maqomini olgan bulsada, mustamlaka holati özgarmadi. 1956 y. da «Gvineya va Yaşil Burun orollari mustaqillik Afrika partiyasi» mustaqillik kuraşiga rahbarlik qildi. 1962 y. da qurolli kuraş boşlanib, 1970 y. boşlarida mamlakatning öçdan ikki qismi mustamlakaçilardan ozod qilindi va hukumatning mahalliy organlari tuzildi. 1972 y. mahalliy muxtoriyat huquqini oldi. Şu yili Millat xalq majlisiga deputatlar saylandi. 1973 y. 24 sent. da Millat xalq majlisining birinçi sessiyasi mustaqil G.-B. Respublikasi tuzilganligini e'lon qildi. Portugaliyadagi faşistlar rejimi ağdarilgaç (1974), Portugaliyaning yangi hukumati 1974 y. 10 sent.da G.-B. mustaqilligini tan oldi. G.-B. 1974 y. dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 24 sent. — Mustaqillik kuni (1973). Snyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Gvineya va Kabo-Verde mustaqilligi afrikaliklar partiyasi, 1956 y. da tuzilgan; Birlaşgan sotsial-demokratik partiya, 1991 y. da tuzilgan; G.-B. qarşilik körsatiş partiyasi — Ba-Fata harakati, 1986 y. da tuzilgan; Ijtimoiy yangilaniş partiyasi, 1992 y. da tuzilgan. G.-B. mehnatkaşlari milliy birligi kasaba uyuşmasi, 1961 y. da asos solingan, Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasi va Afrika kasaba uyuşmalari birligi taşkilotiga kiradi. Xujaligi. G.-B — iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakat. Mustamlakaçilarning köp asrlik hukmronligi natijasida mamlakat iqtisodiyoti qoloq, monokultura yönalişida bölib, yarim kustar sanoatga ega. Hukumat bir yoqlama rivojlanişga barham beriş çoralarini körmoqda. Yalpi içki mahsulotda q. x. ning uluşi 40%, sanoatning uluşi 10 %. Mehnatga yaroqli aholining 80% q. x. da band. Asosiy q. x. tovar mahsulotlari: yer yonğoq, palma mağizi, yoği va b. Paxta, kanakunjut, kauçukli ösimliklar, şoli ham yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, eçki, qöy boqiladi. B a l i q o v l a n a d i . Sanoati q. x. mahsulotlarini dastlabki qayta işlaydigai korxonalardan iborat. Yer yonğoq tozalovçi va şoli oqpovçi z-dlar, yer yonğoq va palma yoği işlab çiqaradigan f-ka, yoğoç tiliş, ğişt z-dlari, sovungarlik va sellyuloza z-dlari, kema ta'mirlaş ustaxonalari bor. Qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. T. y. yöq. Avtomobil yöllarining uz. 4,6 ming km. Içki suv yullarining uz. — 1,8 ming km. Bisau ş. da xalqaro aeroport bor. Dengiz portlari: Bisau, Bolama, Kaşeu. Çetga yer yonğoq. palma yoği va mağizi, kauçuk, yoğoç va yoğoç materiallari çiqariladi. Çetdan sement, gazlama, neft mahsulotlari, oziq-ovqat, tamaki keltiriladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Portugaliya, Ispaniya, Fransiya, Şvetsiya, AQŞ, Senegal. Pul birligi — Afrika franki. Maorifi. Mustamlakaçilik davrida köpçilik afrikaliklar uçun faqat 2 y. lik boşlanğiç maktablar bor edi. 4 y.lik boşlanğiç va 7 y.lik örta maktablarda yevropaliklar va duragaylar öqigan. Mustaqillikka erişilgandan söng 7 yoşdan 13 yoşgaça bölgan bolalarning majburiy bepul umumiy ta'limi töğrisidagi qonun joriy etildi. Boşlanğiç maktabdagi öqiş muddati — 4 y., örta öquv yurtlarida —7 y. Bundan taşkari 6 y.lik boşlanğiç va 3 y.lik töliqsiz örta maktab negizida töliq örta ma'lumot beradigan 2 y.lik litseylar mavjud. Mamlakatda oliy öquv yurti yöq. Yoşlar oliy ma'lumotni çet ellarda oladi. Öqituvçilar tayyorlovçi kurslar m a v j u d . Matbuoti, radioeşittiriş. G.-B.da naşr etiladigan yirik gaz.lar: «Libertasau» («Ozodlik», portugal tilidagi haftanoma, 1960 y.dan), «No pinça» («Olğa», asosan portugal tilida, ayrim maqolalari kreol tilida çiqadigan haftanoma, 1975 y.dan). G.-B. axborot agentligi hukumat axborot mahkamasi bölib, 1975 y.da tuzilgan. G.-B. Respublikasi milliy radioeşittiriş xizmati 1975 y.da taşkil etilgan. Me'morligi va tasviriy san'ati. Aholining turar joylari juda xilma-xil. Sohil böyidagi pasttekisliklarda yaşovçi balante qabilasi töğri burçakli pastqam uylarda istiqomat qiladi. Bu uylarning devorlari 4 ustunga mahkamlangan qamişdan töqilib, loy b-n suvalgan. Tomi poxol b-n yopilib nişabi ikki tomonga yoki 4 tomonga qaratilgan. Har bir uy bir neça xona va qaznoqdan iborat bölgan. Bir neça uy baland qalin devor b-n öralib, qörğon tusini olgan va uning örtasida qabila boşliğining uyi joylaştirilgan. Mamlakat içki tumanlari (fulbe, mandinka qabilalari qarorgoxdari) aniq va ravon rejalangan. Tösiqsiz uylar töğri va keng köçalar böylab joylaştirilgan. Markazdagi maydon turli bayram va yiğinlarni ötkazişga möljallangan. Uylarning devorlari loydan yoki xom ğiştdan tiklangan va somonli konussimon tom b-n yopilgan. Darvozalar, tösinlar, ustunlarga ohu, sigir, ilon va quşlarning qiyofasi öyib tasvirlangan. Bayot va papel qabilalarining kattakatta oilalari köp xonali (4— 10 xonagaça) uylarda yaşaydi. Bu uylar töğri burçakli, doirasimon yoki çöziq şaklda bölib, poxol tomining nişabi 2 tomonga qaragan yoki konussimon qilib işlang a n . Badiiy hunarmandçilik ayniqsa orollarda rivojlangan. Qizil va qora yoğoçdan hamda fil suyagidan ajdodlarning haykalçalari, diniy buyumlar, mayda rözğor asbob-anjomlari (mas, ösimliklar tasvirlangan qoşiklar), turli jonivorlar qiyofasidagi niqoblar yasaladi. Qabila boşliklarining örindiq va taxtlari, qöndoq, jovon, toğoralarga turli naqşlar tuşirilib, hayvonlar, quşlar, ilonlar va baliqlar tasvirlanadi. Yoğoç va sigir şoxidan qurol (öq-yoy, öqdon, nayza, qalqon) yasaş avj olgan. Xorijiy sayyohlarga möljallab köpgina buyumlar yasaladi. Qit'adagi elatlar orasida fulbelar haykalça, poyabzal, bezak buyumlari, musiqa asboblari yasaşga mohir. Mandyaklar va papellar orasida töquvçilik hamda badiiy kaştaçilik rivojlangan. Musiqasi. G.-B. musiqa madaniyati mamlakatda yaşovçi köpgina elatlarning musiqiy an'analarini öz içiga oladi. Balante, fulbe, mandinka va b. xalqlarning musiqasi Ğarbiy Afrika mamlakatlari (Gvineya, Senegal, Gambiya, Mali) musiqiy san'atiga juda öxşaşdir. Ayniqsa griotlar kora, balafon, kusundi kabi musiqa asboblarida kuylarni mohirona ijro etişadi. Qad. an'anaga ega bölgan baraban dastalari yuksak ijroçilik mahoratiga erişganlar. Mustaqillik yillarida milliy musiqa an'analarini saqlaş va rivojlantiriş madaniy siyosatning muhim yönalişlaridan biri bölib qoldi. Bisau ş.da madaniy markaz — Madaniyat uyi işlaydi.