Gyuygens
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 517-b. — ziyouz.com
Gyuygens (Geygens; Huyegens) Xristian (1629.14.4 - Gaaga - 1695.8.7) niderlandiyalik fizik, mexanik, matematik va astronom. London Qirollik jamiyati a'zosi (1663), Parij FA a'zosi va uning raisi (1665 y.dan). Leyden un-tida (1645—47) va Bred un-tida (1647—49) öqigan. Birinçi ilmiy işi analitik geometriyata bağişlangan. Birinçi bölib mayatnikli soatni ixtiro qilgan (1657), uning nazariyasini yaratgan, fizik mayatnik tebranişlari qonunlarini aniqlagan, zarba nazariyasiga asos solgan. Yoruğlikning tölqin nazariyasini rivojlantirgan (1678); yoruğlikning tarqaliş mexanizmini tuşuntirib, uning nomi b-n ataluvçi (Gyuygens — Frenel prinsipi) ni ilgari surgan (1690); anizotropik muhitda nurning ikkiga ajralişini tuşuntirib bergan. R. Guk b-n hamkorliqda termometrning doimiy nuqtalari — muzning eriş nuqtasini va suvning qaynaş nuqtasini aniqlagan. Teleskopii takomillaştirgan; öz nomi b-n ataluvçi okulyar yasagan. Saturn halqalari va uning yöldoşi (Titan)ni kaşf qilgan (1655). G. ehtimollar nazariyasiga oid dastlabki asarlardan birining muallifi (1657).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЮЙГЕНС (Гейгенс; Huyegens) Христиан (1629.14.4 - Гаага - 1695.8.7) нидерландиялик физик, механик, математик ва астроном. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1663), Париж ФА аъзоси ва унинг раиси (1665 й.дан). Лейден ун-тида (1645—47) ва Бред ун-тида (1647—49) ўқиган. Биринчи илмий иши аналитик геометрията бағишланган. Биринчи бўлиб маятникли соатни ихтиро қилган (1657), унинг назариясини яратган, физик маятник тебранишлари қонунларини аниқлаган, зарба назариясига асос солган. Ёруғликнинг тўлқин назариясини ривожлантирган (1678); ёруғликнинг тарқалиш механизмини тушунтириб, унинг номи б-н аталувчи (Гюйгенс — Френель принципи) ни илгари сурган (1690); анизотропик муҳитда нурнинг иккига ажралишини тушунтириб берган. Р. Гук б-н ҳамкорлиқда термометрнинг доимий нуқталари — музнинг эриш нуқтасини ва сувнинг қайнаш нуқтасини аниқлаган. Телескопии такомиллаштирган; ўз номи б-н аталувчи окуляр ясаган. Сатурн ҳалқалари ва унинг йўлдоши (Титан)ни кашф қилган (1655). Г. эҳтимоллар назариясига оид дастлабки асарлардан бирининг муаллифи (1657).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.