Habib Muhamedoviç Abdullayev
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–30-b. — ziyouz.com
Abdullayev Habib Muhamedoviç (1912.31.8, Öş ş. — 1962.20.6, Toşkent) — geolog olim, davlat va jamoat arbobi, Özbekiston FA akad. (1947), geol.-mineralogiya fanlari d-ri (1946). Örta Osiyo industriya in-tining konçilik f-tini tugatgaç (1935), geol.-razvedka partiyasi boşliği. Keyinroq Özbekistondagi Langar volfram-molibden konining geologik tuzilişi, mineral tarkibi va hosil bölişini tadqiq qildi. 1940 y.dan Örta Osiyo industriya in-tining foydali qazilmalar kafedrasida dotsent, söngra şu in-tda direktor, 1942 y.dan Özbekiston hukumati raisining örinbosari, 1944 y.dan ayni vaqtda Davlat plan komissiyasi raisi. 1946 y. «Örta Osiyoning şeyelitli skarnlari geologiyasi» mavzuida d-rlik dissertatsiyasini yoqladi va bu asar 1947 y.da naşr etildi.
A. 1947 y.dan Özbekiston FA vitse-prezidenti. Ayni vaqtda Geologiya in-ti direktori hamda uning Petrologiya va metallogeniya bölimi rahbari. A. 1952 — 55 y.larda Özbekiston FA texnika va geol.-kimyo fanlari bölimining raisi, 1955—56 y.larda Özbekiston hukumati raisining örinbosari va 1956 y.dan Özbekiston FA prezidenti. A. 1959 y.da ruda paydo bölişining granitoid intruziyalar b-n genetik boğliqligi sohasidagi ilmiy işi uçun yuksak mukofot b-n taqdirlangan. U endogen ruda hosil bölişi nazariyasini rivojlantirdi. 130 dan ortiq ilmiy asar (jumladan, 7 monografiya) yozgan. A. Toşkent va Moskvada naşr etilgan köpgina mö'tabar ilmiy jurnallar, töplamlar, ilmiy-ommabop naşrlarning mas'ul muharriri, tahrir hay'ati a'zosi edi, jumladan Örta Osiyoda birinçi — «Özbekiston geologiya jurnali»ni taşkil qildi va uning mas'ul muharriri böldi.
A. volfram, qalay, rangli va qora metallar ruda konlarining turli yöllar b-n hosil bölganligini körsatib berdi. A. ruda paydo böliş jarayonlarini magmatizm hamda bu jarayonlar röy beradigan geologik muhit ta'siri b-n çambarças boğliq ekanligini aniqladi. Uning bevosita iştiroki va rahbarligida «Çatqol-Qurama toğlari magmatizmi va metallogeniyasining asosiy xususiyatlari» monografiyasi yaratildi (1957), «Örta Osiyo magmatizmi va rudalaniş jarayoni» asari naşr etildi (1960).
A.ning sönggi turkum işlaridan biri «Rudapetrografiya provinsiyalari va ularni tasniflaş masalalari» (1961) böldi. Jahondagi barça yirik ruda konlari şakllaniş xususiyatlariga bağişlangan «Metallogeniya — foydali qazil-ma konlarini qidirib topişning geologik asosi» monografiyasi uçun 1970 y.da (vafotidan keyin) Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti berilgan.
A. ning geol.ga oid nazariy fikrlari amaliyotda tasdiqlandi. U birinçi bölib Örta Osiyoni alohida metallogenik maxsus provinsiya sifatida ajratdi. Skarnlar tuzilişi, ruda uçraydigan va ruda hosil böladigan skarnlar mavjudligi qayd etildi. A.ning rudalarning granitoid intruziyalar b-n boğliq ravişda hosil bölişiga doir asarlari ilmiy munozaraga sabab böldi. Asarlarda konlarning intruziyalardan uzoqyaqinligiga qarab tasniflanganligi Elşonsning mavhum batolit konsepsiyasidan tubdan farq qiladi. A. Örta Osiyoga doir tadqiqotlarini tahlil qilib, kiçik intruziyalar öçoği b-n rudali jinslarning umumiyligini hamda magmatizm bosqiçlari b-n boğliq bölgan ruda hosil böliş jarayonlarining takrorlanib turişini körsatib berdi. A.ning sönggi asarlarida ayrim joylarda muayyan tipdagi magmatizm hodisalari röy berişi va rudalar hosil bölişi muammolari örganilgan.
A. ning «Örta Osiyoning metallogenik oçerki» (1949), «Rudalanişning granitoid intruziyalar bilan genetik boğliqligi» (1954 — 57), «Daykalar va rudalaniş» (1957), «Ruda-petrografik provinsiyalari va ularni tasniflaş masalalari» (1961) kabi asarlari jahonga maşhur böldi. «Rudalanişni granitoid intruzivlar bilan genetik boğliqligi» asari xorijiy olimlar taklifi b-n nemis, ingliz va xitoy tillariga tarjima qilingan.
A. regional kengaşlar, Xalqaro geologiya kongressining, bir neça sessiyalarning faol taşkilotçisi, qatnaşçisi, kengaş töplamlarining muhar-riri bölgan. A. bir neça çet el geol. jamiyatlari a'zosi edi. Özbekiston Respublikasi miqyosidagi köpgina ilmiy va ilmiytexnika jamiyatlariga, qömitalariga boşçilik qilgan. Asarlari özbek va rus tillarida naşr etilgan. Bular orasida Özbekistonda fan, ilmiy-texnika, iqtisodiyot va madaniyat ravnaqiga bağişlanganlari ançagina.
A. Özbekistondagina emas, balki butun Örta Osiyodagi geologik i. ç.da, ilmiy muassasalar va oliy öquv yurtlarida işlaydigan katta jamoani birlaştirgan ilmiy maktabning taşkilotçisi va rahbari böldi. Ilmiy maktab olimlari Tyanşan toglaridagi jinslar asosida petrologiya va metallogeniya masalalarini hal qiliş sohasida birgalikda iş olib bordilar. A. Özbekistonda iqtidorli yoşlardan fanning turli sohalarida, jumladan geol. böyiça milliy kadrlar tayyorlaşga katta hissa qöşdi. A. rahbarligida 7 kişi doktorlik, 28 kişi nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi.
A. ToşPI (hoz. ToşTU) geol.-razvedka ftida geol. oliy öquv yurtlari orasida birinçi bölib Petrologiya va metallogeniya kafedrasini taşkil etdi va unga rahbarlik qildi. Uruş davrida A. hukumat a'zosi va geolog olim sifatida front va front içkarisini zarur resurslar b-n ta'minlaş va strategik ahamiyatdagi qazilma boyliklar qidiriş va işga solişda katta işlarni amalga oşirdi.
A. 1950 y.dan umrining oxirigaça mineralogiya jamiyati Özbekiston bölimini boşqardi. 1960 y.dan Fransiya geol. va Buyuk Britaniya Qirollik mineralogiya jamiyatlarining a'zosi. Tanlangan asarlaridan 7 jildi naşr etilgan (1964 — 69). A.ning hayoti va ilmiy hamda jamoatçilik faoliyati haqida bir qança olimlar muallifligida «Esdaliklar» çiqarilgan. Özbekiston FA Geologiya va geofizika in-tiga va Toşkent ş.dagi katta köçalardan biriga, Akmal Ikromov tumanidagi mahallaga, Toşkent metrosi st-yalaridan biriga, 193-maktabga, Uluğbek şaharçasida köça va b. obyektlarga A. nomi berilgan. Geol. va geofizika in-ti binosiga, ToşTU geologiyarazvedka f-ti binosiga yodgorlik taxtasi örnatilgan. H. M. Abdullayev nomida «Oltin medal» ta'sis etilgan (1992). Uş ş.dagi katta köçalardan biri, A. tuğilib ösgan Aravondagi maktab va köça ham A. nomi b-n atalgan. Geol. va geofizika in-ti qoşida A. hayoti va ijodiga bağişlangan muzey taşkil qilingan. A. Toşkentdagi Çiğatoy qabristoniga dafn qilingan. Qabri ustiga marmar byust qöyilgan (haykaltaroş Ye. V. Vuçetiç).
As: Sobraniye soçineniy, t. 1 — 7, T., 1964 - 69.
Ad.: Qahhorov A., Ğafforova M., Akademik Habib Abdullayev, T., 1981; Beknazarov V. G., Ageye v A. I, Xabib Muxamedoviç Abdullayev, Biobibliografiya, v kn.: Abdullayev X- M., Soç., t. 5, s.347 — 366.
Tölqin Şoyoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБДУЛЛАЕВ Ҳабиб Муҳамедович (1912.31.8, Ўш ш. — 1962.20.6, Тошкент) — геолог олим, давлат ва жамоат арбоби, Ўзбекистон ФА акад. (1947), геол.-минералогия фанлари д-ри (1946). Ўрта Осиё индустрия ин-тининг кончилик ф-тини тугатгач (1935), геол.-разведка партияси бошлиғи. Кейинроқ Ўзбекистондаги Лангар вольфрам-молибден конининг геологик тузилиши, минерал таркиби ва ҳосил бўлишини тадқиқ қилди. 1940 й.дан Ўрта Осиё индустрия ин-тининг фойдали қазилмалар кафедрасида доцент, сўнгра шу ин-тда директор, 1942 й.дан Ўзбекистон ҳукумати раисининг ўринбосари, 1944 й.дан айни вақтда Давлат план комиссияси раиси. 1946 й. «Ўрта Осиёнинг шеелитли скарнлари геологияси» мавзуида д-рлик диссертациясини ёқлади ва бу асар 1947 й.да нашр этилди.
А. 1947 й.дан Ўзбекистон ФА вице-президенти. Айни вақтда Геология ин-ти директори ҳамда унинг Петрология ва металлогения бўлими раҳбари. А. 1952 — 55 й.ларда Ўзбекистон ФА техника ва геол.-кимё фанлари бўлимининг раиси, 1955—56 й.ларда Ўзбекистон ҳукумати раисининг ўринбосари ва 1956 й.дан Ўзбекистон ФА президенти. А. 1959 й.да руда пайдо бўлишининг гранитоид интрузиялар б-н генетик боғлиқлиги соҳасидаги илмий иши учун юксак мукофот б-н тақдирланган. У эндоген руда ҳосил бўлиши назариясини ривожлантирди. 130 дан ортиқ илмий асар (жумладан, 7 монография) ёзган. А. Тошкент ва Москвада нашр этилган кўпгина мўътабар илмий журналлар, тўпламлар, илмий-оммабоп нашрларнинг масъул муҳаррири, таҳрир ҳайъати аъзоси эди, жумладан Ўрта Осиёда биринчи — «Ўзбекистон геология журнали»ни ташкил қилди ва унинг масъул муҳаррири бўлди.
А. вольфрам, қалай, рангли ва қора металлар руда конларининг турли йўллар б-н ҳосил бўлганлигини кўрсатиб берди. А. руда пайдо бўлиш жараёнларини магматизм ҳамда бу жараёнлар рўй берадиган геологик муҳит таъсири б-н чамбарчас боғлиқ эканлигини аниқлади. Унинг бевосита иштироки ва раҳбарлигида «Чатқол-Қурама тоғлари магматизми ва металлогениясининг асосий хусусиятлари» монографияси яратилди (1957), «Ўрта Осиё магматизми ва рудаланиш жараёни» асари нашр этилди (1960).
А.нинг сўнгги туркум ишларидан бири «Рудапетрография провинциялари ва уларни таснифлаш масалалари» (1961) бўлди. Жаҳондаги барча йирик руда конлари шаклланиш хусусиятларига бағишланган «Металлогения — фойдали қазил-ма конларини қидириб топишнинг геологик асоси» монографияси учун 1970 й.да (вафотидан кейин) Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти берилган.
А. нинг геол.га оид назарий фикрлари амалиётда тасдиқланди. У биринчи бўлиб Ўрта Осиёни алоҳида металлогеник махсус провинция сифатида ажратди. Скарнлар тузилиши, руда учрайдиган ва руда ҳосил бўладиган скарнлар мавжудлиги қайд этилди. А.нинг рудаларнинг гранитоид интрузиялар б-н боғлиқ равишда ҳосил бўлишига доир асарлари илмий мунозарага сабаб бўлди. Асарларда конларнинг интрузиялардан узоқяқинлигига қараб таснифланганлиги Элшонснинг мавҳум батолит концепциясидан тубдан фарқ қилади. А. Ўрта Осиёга доир тадқиқотларини таҳлил қилиб, кичик интрузиялар ўчоғи б-н рудали жинсларнинг умумийлигини ҳамда магматизм босқичлари б-н боғлиқ бўлган руда ҳосил бўлиш жараёнларининг такрорланиб туришини кўрсатиб берди. А.нинг сўнгги асарларида айрим жойларда муайян типдаги магматизм ҳодисалари рўй бериши ва рудалар ҳосил бўлиши муаммолари ўрганилган.
А. нинг «Ўрта Осиёнинг металлогеник очерки» (1949), «Рудаланишнинг гранитоид интрузиялар билан генетик боғлиқлиги» (1954 — 57), «Дайкалар ва рудаланиш» (1957), «Руда-петрографик провинциялари ва уларни таснифлаш масалалари» (1961) каби асарлари жаҳонга машҳур бўлди. «Рудаланишни гранитоид интрузивлар билан генетик боғлиқлиги» асари хорижий олимлар таклифи б-н немис, инглиз ва хитой тилларига таржима қилинган.
А. регионал кенгашлар, Халқаро геология конгрессининг, бир неча сессияларнинг фаол ташкилотчиси, қатнашчиси, кенгаш тўпламларининг муҳар-рири бўлган. А. бир неча чет эл геол. жамиятлари аъзоси эди. Ўзбекистон Республикаси миқёсидаги кўпгина илмий ва илмийтехника жамиятларига, қўмиталарига бошчилик қилган. Асарлари ўзбек ва рус тилларида нашр этилган. Булар орасида Ўзбекистонда фан, илмий-техника, иқтисодиёт ва маданият равнақига бағишланганлари анчагина.
А. Ўзбекистондагина эмас, балки бутун Ўрта Осиёдаги геологик и. ч.да, илмий муассасалар ва олий ўқув юртларида ишлайдиган катта жамоани бирлаштирган илмий мактабнинг ташкилотчиси ва раҳбари бўлди. Илмий мактаб олимлари Тяньшан тогларидаги жинслар асосида петрология ва металлогения масалаларини ҳал қилиш соҳасида биргаликда иш олиб бордилар. А. Ўзбекистонда иқтидорли ёшлардан фаннинг турли соҳаларида, жумладан геол. бўйича миллий кадрлар тайёрлашга катта ҳисса қўшди. А. раҳбарлигида 7 киши докторлик, 28 киши номзодлик диссертациясини ёқлади.
А. ТошПИ (ҳоз. ТошТУ) геол.-разведка фтида геол. олий ўқув юртлари орасида биринчи бўлиб Петрология ва металлогения кафедрасини ташкил этди ва унга раҳбарлик қилди. Уруш даврида А. ҳукумат аъзоси ва геолог олим сифатида фронт ва фронт ичкарисини зарур ресурслар б-н таъминлаш ва стратегик аҳамиятдаги қазилма бойликлар қидириш ва ишга солишда катта ишларни амалга оширди.
А. 1950 й.дан умрининг охиригача минералогия жамияти Ўзбекистон бўлимини бошқарди. 1960 й.дан Франция геол. ва Буюк Британия Қироллик минералогия жамиятларининг аъзоси. Танланган асарларидан 7 жилди нашр этилган (1964 — 69). А.нинг ҳаёти ва илмий ҳамда жамоатчилик фаолияти ҳақида бир қанча олимлар муаллифлигида «Эсдаликлар» чиқарилган. Ўзбекистон ФА Геология ва геофизика ин-тига ва Тошкент ш.даги катта кўчалардан бирига, Акмал Икромов туманидаги маҳаллага, Тошкент метроси ст-яларидан бирига, 193-мактабга, Улуғбек шаҳарчасида кўча ва б. объектларга А. номи берилган. Геол. ва геофизика ин-ти биносига, ТошТУ геологияразведка ф-ти биносига ёдгорлик тахтаси ўрнатилган. Ҳ. М. Абдуллаев номида «Олтин медаль» таъсис этилган (1992). Уш ш.даги катта кўчалардан бири, А. туғилиб ўсган Аравондаги мактаб ва кўча ҳам А. номи б-н аталган. Геол. ва геофизика ин-ти қошида А. ҳаёти ва ижодига бағишланган музей ташкил қилинган. А. Тошкентдаги Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Қабри устига мармар бюст қўйилган (ҳайкалтарош Е. В. Вучетич).
Ас: Собрание сочинений, т. 1 — 7, Т., 1964 - 69.
Ад.: Қаҳҳоров А., Ғаффорова М., Академик Ҳабиб Абдуллаев, Т., 1981; Бекназаров В. Г., Агее в А. И, Хабиб Мухамедович Абдуллаев, Биобиблиография, в кн.: Абдуллаев Х- М., Соч., т. 5, с.347 — 366.
Тўлқин Шоёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.