Hadis
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Hadis (arab. — xabar, gap, yangilik) — Muhammad (sav) aytgan sözlari, qilgan işlari, iqrorlari töğrisidagi rivoyat. Islom dinida Qur'-ondan keyin 2-manba hisoblanadi. H. 2 qismdan iborat böladi: matn va isnod. H. 2 turga — H.i qudsiy (ma'nosi Alloh taoloniki, aytilişi rasululloh tomonidan bölgan H.lar) va H.i nabaviyga bölinadi. H.lar e'ti-borga olinişi jihatidan 3 qismga bölinadi: 1) sahih (işonçli); 2) hasan (yaxşi); 3) zaif.
Qur'onda barça huquqiy va axloqiy masalalar umumiy tarzda bayon etilgan. Ularga aniqlik kiritiş va izohlaş uçun Muhammad (sav) öz H.larini aytardi. Bu H.larni payğambarlarning safdoşlari yodda saqlaşga harakat qilardi. Payğambar vafotidan söng H.larni naql qiliş odat tusiga kirdi. Şu munosabat bilan bir guruh musulmonlar uni yozma şaklda töplay boşladilar. Birinçi H. kitobini Ibn Şihob az-Zuhriy yozdi. Undan keyin birin-ketin H. töplamlari tasnif etila boşladi. Lekin bu töplamlar muayyan tartibga solinmagan, boblarga ajratilmagan bölib, ularda payğambar H.lari bilan sahobalar va tobe'inlarning fatvolari çalkaştirib yuborilgan edi.
Hijriy 3-a.da H. ta'lif etiş sohasida «musnad», «sahih», «sunan» deb atalmiş turli yönalişlar vujudga keldi. «Musnad» yönalişida tas-nif etilgan töplamlarda turli mavzudagi H.lar bir joyda keltirilib, ular H. rivoyat qiluvçi sahobalarning islom dinini qabul qilgan vaqtiga köra yoki alifbo tartibida joylaştirilgan. Abu Hanifa, Ahmad ibn Hanbalğging H. kitoblari şu yönalişga mansub. «Sahih» yönalişiga tuğri, işonarli H.lar kiritilgan. Bu yönalişga Imom Buxoriy asos solgan. «Sunan» yönalişidagi töplamga esa, töğri, işonarli H.lar bilan bir qatorda «zaif» H.lar ham kiritilgan. Abu Dovud, Abu Iso atTermiziy, Nasoiy, Ibn Moja töplamlari şu yönalişta mansubdir.
Movarounnahrda birinçi bölib Imom Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy H. töplamini ta'lif etgan. Bundan taşqari Ahmad ibn Hanbal al-Marvaziy, Ishoq ibn Rohavayh al-Marvaziy, Haysam ibn Kulayb aş-Şoşiy, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad al-Barakotiy, Ibrohim ibn Ma'qul an-Nasafiy va boşqalar H. töplamlarini tasnif etişgan. Keyinçalik, milliy-siyosiy ixti-loflar natijasida, payğambar nomidan yolğon H.lar töqiş, fiqh va kalom ilmi sohasidagi ziddiyatlar, amir va hokimlarga xuşomadgöylik oqibatida köplab işonarsiz, töqima H.lar yuzaga kelgan.
Davr ötişi bilan H.lar tanlanib, muhim deb hisoblanganlari bir tizimga solina boşladi. 9— 10-a. boşlarida dindorlar orasida eng işonçli deb tanilgan H.ning 6 ta töplami vujudga kelgan. Bular: «Sahihi Buxoriy», «Sahihi Muslim» (q. Muslim ibn Hajjoj), «Sahihi Termiziy», «Sunani Abi Dovud», «Su-nani Ibn Moja», «Sunani Nasoiy». «Sahihi Buxoriy» köproq e'zozlanadi. Bu 6 ta H. töplamini tuzgan muhaddislardan 2 tasi movarounnahrlik, 4 tasi esa xurosonlik bölgan. H.lar töplami sunna deb nom olgan. H.larni yiğuvçi, şarhlovçi, tarğib etuvçi şaxslar muhaddis deb atalgan.
Islomni qabul qilgan xalqlar madaniy va ğoyaviy merosining köp unsurlari islomga H. şaklida ötgan. H. yiğiş örta asr musulmon madaniyatining muhim xususiyati bölib, bilim izlaşning asosiy mazmuni hisoblangan. H. har qanday ilmiy asarni asoslaşning muhim qismi bölgan; undan hikmatli söz va matal sifatida ham foydalanilgan. Imom Buxoriyning «Sahihi Buxoriy» asari islom olami oliy öquv yurtlarining şariat f-tlarida asosiy öquv qöllanmasi sifatida xizmat qilib kelmoqda. Imom Buxoriyning «Sahihi Buxoriy» H.lar töplami 4 jildda (1-j. — 1991, 2-j. - 1996, 3-j. - 1994, 4-j. -1992), 2naşri esa 1997 y.da Toşkentda naşr etildi. Abu Iso Muham-mad Termiziyning «Sahihi Termiziy» H.lar töplami 1-jildining özbekça tarjimasi 1999 y. Toşkentdaçop etildi. Bulardan taşqari «Ming bir hadis» tarjimasi, «Qudsiy hadislar» tarjimasi ham naşr etildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАДИС (араб. — хабар, гап, янгилик) — Муҳаммад (сав) айтган сўзлари, қилган ишлари, иқрорлари тўғрисидаги ривоят. Ислом динида Қуръ-ондан кейин 2-манба ҳисобланади. Ҳ. 2 қисмдан иборат бўлади: матн ва иснод. Ҳ. 2 турга — Ҳ.и қудсий (маъноси Аллоҳ таолоники, айтилиши расулуллоҳ томонидан бўлган Ҳ.лар) ва Ҳ.и набавийга бўлинади. Ҳ.лар эъти-борга олиниши жиҳатидан 3 қисмга бўлинади: 1) саҳиҳ (ишончли); 2) ҳасан (яхши); 3) заиф.
Қуръонда барча ҳуқуқий ва ахлоқий масалалар умумий тарзда баён этилган. Уларга аниқлик киритиш ва изоҳлаш учун Муҳаммад (сав) ўз Ҳ.ларини айтарди. Бу Ҳ.ларни пайғамбарларнинг сафдошлари ёдда сақлашга ҳаракат қиларди. Пайғамбар вафотидан сўнг Ҳ.ларни нақл қилиш одат тусига кирди. Шу муносабат билан бир гуруҳ мусулмонлар уни ёзма шаклда тўплай бошладилар. Биринчи Ҳ. китобини Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий ёзди. Ундан кейин бирин-кетин Ҳ. тўпламлари тасниф этила бошлади. Лекин бу тўпламлар муайян тартибга солинмаган, бобларга ажратилмаган бўлиб, уларда пайғамбар Ҳ.лари билан саҳобалар ва тобеъинларнинг фатволари чалкаштириб юборилган эди.
Ҳижрий 3-а.да Ҳ. таълиф этиш соҳасида «муснад», «саҳиҳ», «сунан» деб аталмиш турли йўналишлар вужудга келди. «Муснад» йўналишида тас-ниф этилган тўпламларда турли мавзудаги Ҳ.лар бир жойда келтирилиб, улар Ҳ. ривоят қилувчи саҳобаларнинг ислом динини қабул қилган вақтига кўра ёки алифбо тартибида жойлаштирилган. Абу Ҳанифа, Аҳмад ибн Ҳанбалғгинг Ҳ. китоблари шу йўналишга мансуб. «Саҳиҳ» йўналишига туғри, ишонарли Ҳ.лар киритилган. Бу йўналишга Имом Бухорий асос солган. «Сунан» йўналишидаги тўпламга эса, тўғри, ишонарли Ҳ.лар билан бир қаторда «заиф» Ҳ.лар ҳам киритилган. Абу Довуд, Абу Исо атТермизий, Насоий, Ибн Можа тўпламлари шу йўналишта мансубдир.
Мовароуннаҳрда биринчи бўлиб Имом Абдуллоҳ ибн Муборак ал-Марвазий Ҳ. тўпламини таълиф этган. Бундан ташқари Аҳмад ибн Ҳанбал ал-Марвазий, Исҳоқ ибн Роҳавайҳ ал-Марвазий, Ҳайсам ибн Кулайб аш-Шоший, Абу Бакр Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Баракотий, Иброҳим ибн Маъқул ан-Насафий ва бошқалар Ҳ. тўпламларини тасниф этишган. Кейинчалик, миллий-сиёсий ихти-лофлар натижасида, пайғамбар номидан ёлғон Ҳ.лар тўқиш, фиқҳ ва калом илми соҳасидаги зиддиятлар, амир ва ҳокимларга хушомадгўйлик оқибатида кўплаб ишонарсиз, тўқима Ҳ.лар юзага келган.
Давр ўтиши билан Ҳ.лар танланиб, муҳим деб ҳисобланганлари бир тизимга солина бошлади. 9— 10-а. бошларида диндорлар орасида энг ишончли деб танилган Ҳ.нинг 6 та тўплами вужудга келган. Булар: «Саҳиҳи Бухорий», «Саҳиҳи Муслим» (қ. Муслим ибн Ҳажжож), «Саҳиҳи Термизий», «Сунани Аби Довуд», «Су-нани Ибн Можа», «Сунани Насоий». «Саҳиҳи Бухорий» кўпроқ эъзозланади. Бу 6 та Ҳ. тўпламини тузган муҳаддислардан 2 таси мовароуннаҳрлик, 4 таси эса хуросонлик бўлган. Ҳ.лар тўплами сунна деб ном олган. Ҳ.ларни йиғувчи, шарҳловчи, тарғиб этувчи шахслар муҳаддис деб аталган.
Исломни қабул қилган халқлар маданий ва ғоявий меросининг кўп унсурлари исломга Ҳ. шаклида ўтган. Ҳ. йиғиш ўрта аср мусулмон маданиятининг муҳим хусусияти бўлиб, билим излашнинг асосий мазмуни ҳисобланган. Ҳ. ҳар қандай илмий асарни асослашнинг муҳим қисми бўлган; ундан ҳикматли сўз ва матал сифатида ҳам фойдаланилган. Имом Бухорийнинг «Саҳиҳи Бухорий» асари ислом олами олий ўқув юртларининг шариат ф-тларида асосий ўқув қўлланмаси сифатида хизмат қилиб келмоқда. Имом Бухорийнинг «Саҳиҳи Бухорий» Ҳ.лар тўплами 4 жилдда (1-ж. — 1991, 2-ж. - 1996, 3-ж. - 1994, 4-ж. -1992), 2нашри эса 1997 й.да Тошкентда нашр этилди. Абу Исо Муҳам-мад Термизийнинг «Саҳиҳи Термизий» Ҳ.лар тўплами 1-жилдининг ўзбекча таржимаси 1999 й. Тошкентдачоп этилди. Булардан ташқари «Минг бир ҳадис» таржимаси, «Қудсий ҳадислар» таржимаси ҳам нашр этилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.