Hakimzoda Niyoziy Hamza
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–71-b. — ziyouz.com
Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889.6.3, Qöqon — 1929. 18.8, Farğona viloyati Şohimardon qişloği) — şoir, yozuvçi, pedagog, teatr arbobi. Özbekiston xalq yozuvçisi (1926). Solka-şon mahallasidagi eski maktab va madrasada (1896—1906), keyin qisqa muddat Namangan madrasasida (1908) tahsil körgan. 1909 y. da Kogonda mat-baada işlagan. Söngra Toşkentga kelib, usuli jadid maktablarining öquv dasturi bilan tanişgan va şunday maktablarni dastlab Qaş-qardarvoza mahallasida (1910), keyin Qöqon ş.ning Hojibek guzarida (1911) va Marğilonda (1914) oçgan. H. keyingi hayoti va faoliyati davomida qisqa muddat Qöqondagi rus-tuzem maktabida öqituvçi, «Şöroi islom» taşkilotining ozuqa şö'basida mirza, «Kengaş» va «Hurriyat» jur.larida muharrir (1917), Farğona viloyati madaniy-maorif bölimida xodim (1918), Turkiston fronti siyosiy boşqarmasi ixtiyo-ridagi Ölka musulmon siyosiy trup-pasida rejissyor (1919), «Dor uşşafaqa» maktabida mudir (1920), Buxoro viloyati maorif va harbiy tarğibot-taşviqot şö'basi qoşidagi teatr truppasida rahbar (1921), Xorazm viloyatidagi kasaba soyuzlarining madaniy-ma'rifiy muassa-salarida mudir (1921—24), Farğona maorif qömitasi qaramoğidagi ong-bilim şö'basida mudir örin-bosari (1924) singari turli lavo-zimlarda xizmat qilgan. 1926 y.dan erkin ijod bilan şuğullangan. Ammo rahbar idoralarning topşiriği bilan 1928 y. avg.dan Şohimardonda tarğibot-taşviqot işlari olib borgan va sönggi safari çoğida halok bölgan.
H.ning adabiy ijodi 1905—06 y.larda boşlangan. H. 1908 y. qöşni ölkalarda naşr etilgan ilğor gaz.lar va ulardagi taraqqiyparvarlik ğoyalari bilan tanişgan. Ma'rifatli kişilar ta'sirida «milliy şe'rlar» yoza boşlagan. H. şu yili «eski podşolar turmuşidan» olingan «Haqiqat kimda?» degan «roman» ham yozgan (bu asar öşa vaqtdayoq yöqolgan). H. 1905 y.dan mumtoz şoirlarga ergaşgan holda ğazallar yoza boşlagan. 1914 y.da tartib berilgan qölyozma devoniga şoirning 1905—14 y.larda «Nihoniy» taxallusi bilan yozgan 214 ta şe'ri kiritilgan.
1908—10 y.larda H. adabiy va ijtimoiy faoliyatini jadidçilik harakati bilan uzviy boğlagan. H. yangi usuldagi maktablar oçiş va bu maktablar uçun yangi tipdagi öquv qöllanmalari yaratiş yöli bilan xalqni ma'rifatlaştiriş maqsadida Qöqon va Marğilonda oçgan maktab öquvçilari uçun «Yengil adabiyot», «Öqiş kitobi» (1914) va «Qiroat kitobi» (1915) öquv qöllanmalarini tayyorlagan.
H. katta yoşdagi kişilar uçun «Milliy aşulalar uçun milliy şe'rlar majmuasi» umumiy nomi ostida «gul» töplamlarini e'lon qilgan (1915—19). H. mazkur majmualari (8 bölimdan iborat) bilan özbek şe'riyatiga yangi mazmun va yangi ğoyalar olib kirgan va, ayniqsa, jadid adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qöşgan.
H. ijodining mazkur 2-davrida nasr va dramaturgiya sohasida ham jiddiy izlanişlar olib borgan. Uning «Yangi saodat» (1914, naşri — 1915) asari ayrim olimlar tomonidan özbek adabiyotidagi roman jan-rining ilk namunasi sifatida tal-qin qilinib kelingan. Lekin bu asar aslida ma'rifatparvarlik ğoyalari bilan suğorilgan qissa bölib, unda kambağal yigit (Olimjon)ning ilm tufayli oilaviy baxt-saodatga erişganligi mahorat bilan tasvir etilgan.
H. 1914-16 y.larda «Öç»> (1914), «Zaharli hayot yoxud Işq qurbonlari» (1915), «Ilm hidoyati», «Mulla Normuhammad domlaning kufr xato-si», «Oçlik qurbonlari» (1916), «Muxtoriyat yoki avtonomiya» (1917) singari kiçik sahna asarlarini yozgan.
H. sovet mafkurasi hukmronlik qilgan davrda «özbek sovet adabiyoti»ning, teatrining asosçisi sifatida kökka kötarilgan. H. nomi bilan boğlanib kelingan Ölka sayyor drama truppasi aslida Skobil (Farğona) sayyor truppasi deb atalib, unga Ğa-fur Musaxonov rahbar bölgan. H. şu truppada dramaturg, rejissyor va suflyor bölib xizmat qilgan. Şu vaqtda u «Kim töğri?», «Tuhmatçilar jazosi», «Boy ila xizmatçi», «Iş-çilar hayotidan» (1918), «Loşmon fo-jiasi» (1916—18, 3 bölimli), «Farğona fojiasi» (1918—20, 4 bölimli), «Qizil qon içida yoş gödaklar», «Mahbus töraning holi» (1919) singari pyesalarni yozgan (bu asarlarning aksari bizgaça yetib kelmagan). Agar H. «Zaharli hayot» dramasida şu davrdagi tomoşabin didini inobatga olib, hatto fojiali holatlar tas-virida ham melodrama va sentimen-talizmdan keng foydalangan bölsa, «Tuhmatçilar jazosi», ayniqsa, «Boy ila xizmatçi» singari pyesalarida realizm tomon yaqinlaşgan. Ammo H. köp ötmay, tarğibot va taşviqot yönalişidagi «Pastki şörolar saylovi munosabati ila yozilğon Çöpçarlar», «Pastki şörolar tuzmasida saylovğa kirolmagan bir eşon öpkasiga javoban», «Burungi saylovlar» (1926) singari pyesa va insse-nirovkalarni yozişga katta e'tibor bergan. Hatto Sovet davlatining jahon inqilobi töğrisidagi soxta ğoyasiga işonib, «Jahon sarmoyasining eng oxirgi kunlari» (1927) pyesasini yozgan. H. şu davrda jadidçilik ğoyalari va jadid adabiyoti mezonlaridan uzoqlaşgani sayin avval erişgan badiiyat marralarini ham boy bera boşlagan. Biroq1926y. H. özbek dramaturgiyasida muayyan iz qoldirgan 2 asar: «Maysaraning işi» komediyasi va «Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallaçilar işi» dramasini yaratgan.
Sinfiylik va partiyaviylik adabiy asarning qimmatini belgilovçi asosiy mezon hisoblangan davrlarda H.ning «Boy ila xizmatçi» pyesasi butunlay qayta yozib çiqilgan. Sotsialistik realizm metodi talablari asosida «qayta tiklangan» bu asar uzoq yillar davomida H. dramaturgiyasining yuksak namunasi sifatida taqdim etilib kelingan.
H. haqida doston (Oybek asari, 1948), roman (K.Yaşin asari, 1989), teatr spektakli (K.Yaşin va A. Umariy asari, 1941), kinofilm (sse-nariy mualliflari K.Yaşin va S.Muhamedov, rejissyor Z.Sobitov, 1960), 16 seriyali badiiy film (ssenariy mualliflari K.Yaşin, B.Privalov va Ş.Abbosov, rejissyor Ş.Abbosov, 1975—84) va hujjatli film (ssenariy muallifi L.Qa-yumov, rejissyor N.Otaullayeva, 1960) lar yaratilgan. Toşkent va Qöqon ş.lari hamda Farğona vodiysidagi teatr, maktab, köça va şirkat xöjaliklariga, Toşkent ş.dagi metro st-yasiga şoir nomi berilgan.
As: Töla asarlar töplami [5 j.li], T., 1988—89; Xamza arxivi katalogi [2 j.li], T, 1990-91.
Ad.: Sultonov Yu., Hamza, T., 1973; Qayumov L., Hamza, T., 1973; Rahmonov M., Hamza va özbekteatri, T, 1959; Hamza zamondoşlari xotirasida, T., 1979; Qayumov L., Saylanma, 1—2-j.lar, T., 1983; Hamza Hakimzoda ijodi problemalari, T., 1988.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАМЗА Ҳакимзода Ниёзий (1889.6.3, Қўқон — 1929. 18.8, Фарғона вилояти Шоҳимардон қишлоғи) — шоир, ёзувчи, педагог, театр арбоби. Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1926). Солка-шон маҳалласидаги эски мактаб ва мадрасада (1896—1906), кейин қисқа муддат Наманган мадрасасида (1908) таҳсил кўрган. 1909 й. да Когонда мат-баада ишлаган. Сўнгра Тошкентга келиб, усули жадид мактабларининг ўқув дастури билан танишган ва шундай мактабларни дастлаб Қаш-қардарвоза маҳалласида (1910), кейин Қўқон ш.нинг Ҳожибек гузарида (1911) ва Марғилонда (1914) очган. Ҳ. кейинги ҳаёти ва фаолияти давомида қисқа муддат Қўқондаги рус-тузем мактабида ўқитувчи, «Шўрои ислом» ташкилотининг озуқа шўъбасида мирза, «Кенгаш» ва «Ҳуррият» жур.ларида муҳаррир (1917), Фарғона вилояти маданий-маориф бўлимида ходим (1918), Туркистон фронти сиёсий бошқармаси ихтиё-ридаги Ўлка мусулмон сиёсий труп-пасида режиссёр (1919), «Дор ушшафақа» мактабида мудир (1920), Бухоро вилояти маориф ва ҳарбий тарғибот-ташвиқот шўъбаси қошидаги театр труппасида раҳбар (1921), Хоразм вилоятидаги касаба союзларининг маданий-маърифий муасса-саларида мудир (1921—24), Фарғона маориф қўмитаси қарамоғидаги онг-билим шўъбасида мудир ўрин-босари (1924) сингари турли лаво-зимларда хизмат қилган. 1926 й.дан эркин ижод билан шуғулланган. Аммо раҳбар идораларнинг топшириғи билан 1928 й. авг.дан Шоҳимардонда тарғибот-ташвиқот ишлари олиб борган ва сўнгги сафари чоғида ҳалок бўлган.
Ҳ.нинг адабий ижоди 1905—06 й.ларда бошланган. Ҳ. 1908 й. қўшни ўлкаларда нашр этилган илғор газ.лар ва улардаги тараққийпарварлик ғоялари билан танишган. Маърифатли кишилар таъсирида «миллий шеърлар» ёза бошлаган. Ҳ. шу йили «эски подшолар турмушидан» олинган «Ҳақиқат кимда?» деган «роман» ҳам ёзган (бу асар ўша вақтдаёқ йўқолган). Ҳ. 1905 й.дан мумтоз шоирларга эргашган ҳолда ғазаллар ёза бошлаган. 1914 й.да тартиб берилган қўлёзма девонига шоирнинг 1905—14 й.ларда «Ниҳоний» тахаллуси билан ёзган 214 та шеъри киритилган.
1908—10 й.ларда Ҳ. адабий ва ижтимоий фаолиятини жадидчилик ҳаракати билан узвий боғлаган. Ҳ. янги усулдаги мактаблар очиш ва бу мактаблар учун янги типдаги ўқув қўлланмалари яратиш йўли билан халқни маърифатлаштириш мақсадида Қўқон ва Марғилонда очган мактаб ўқувчилари учун «Енгил адабиёт», «Ўқиш китоби» (1914) ва «Қироат китоби» (1915) ўқув қўлланмаларини тайёрлаган.
Ҳ. катта ёшдаги кишилар учун «Миллий ашулалар учун миллий шеърлар мажмуаси» умумий номи остида «гул» тўпламларини эълон қилган (1915—19). Ҳ. мазкур мажмуалари (8 бўлимдан иборат) билан ўзбек шеъриятига янги мазмун ва янги ғоялар олиб кирган ва, айниқса, жадид адабиёти тараққиётига катта ҳисса қўшган.
Ҳ. ижодининг мазкур 2-даврида наср ва драматургия соҳасида ҳам жиддий изланишлар олиб борган. Унинг «Янги саодат» (1914, нашри — 1915) асари айрим олимлар томонидан ўзбек адабиётидаги роман жан-рининг илк намунаси сифатида тал-қин қилиниб келинган. Лекин бу асар аслида маърифатпарварлик ғоялари билан суғорилган қисса бўлиб, унда камбағал йигит (Олимжон)нинг илм туфайли оилавий бахт-саодатга эришганлиги маҳорат билан тасвир этилган.
Ҳ. 1914-16 й.ларда «Ўч»> (1914), «Заҳарли ҳаёт ёхуд Ишқ қурбонлари» (1915), «Илм ҳидояти», «Мулла Нормуҳаммад домланинг куфр хато-си», «Очлик қурбонлари» (1916), «Мухторият ёки автономия» (1917) сингари кичик саҳна асарларини ёзган.
Ҳ. совет мафкураси ҳукмронлик қилган даврда «ўзбек совет адабиёти»нинг, театрининг асосчиси сифатида кўкка кўтарилган. Ҳ. номи билан боғланиб келинган Ўлка сайёр драма труппаси аслида Скобил (Фарғона) сайёр труппаси деб аталиб, унга Ға-фур Мусахонов раҳбар бўлган. Ҳ. шу труппада драматург, режиссёр ва суфлёр бўлиб хизмат қилган. Шу вақтда у «Ким тўғри?», «Туҳматчилар жазоси», «Бой ила хизматчи», «Иш-чилар ҳаётидан» (1918), «Лошмон фо-жиаси» (1916—18, 3 бўлимли), «Фарғона фожиаси» (1918—20, 4 бўлимли), «Қизил қон ичида ёш гўдаклар», «Маҳбус тўранинг ҳоли» (1919) сингари пьесаларни ёзган (бу асарларнинг аксари бизгача етиб келмаган). Агар Ҳ. «Заҳарли ҳаёт» драмасида шу даврдаги томошабин дидини инобатга олиб, ҳатто фожиали ҳолатлар тас-вирида ҳам мелодрама ва сентимен-тализмдан кенг фойдаланган бўлса, «Туҳматчилар жазоси», айниқса, «Бой ила хизматчи» сингари пьесаларида реализм томон яқинлашган. Аммо Ҳ. кўп ўтмай, тарғибот ва ташвиқот йўналишидаги «Пастки шўролар сайлови муносабати ила ёзилғон Чўпчарлар», «Пастки шўролар тузмасида сайловға киролмаган бир эшон ўпкасига жавобан», «Бурунги сайловлар» (1926) сингари пьеса ва инсце-нировкаларни ёзишга катта эътибор берган. Ҳатто Совет давлатининг жаҳон инқилоби тўғрисидаги сохта ғоясига ишониб, «Жаҳон сармоясининг энг охирги кунлари» (1927) пьесасини ёзган. Ҳ. шу даврда жадидчилик ғоялари ва жадид адабиёти мезонларидан узоқлашгани сайин аввал эришган бадиият марраларини ҳам бой бера бошлаган. Бироқ1926й. Ҳ. ўзбек драматургиясида муайян из қолдирган 2 асар: «Майсаранинг иши» комедияси ва «Паранжи сирларидан бир лавҳа ёки Яллачилар иши» драмасини яратган.
Синфийлик ва партиявийлик адабий асарнинг қимматини белгиловчи асосий мезон ҳисобланган даврларда Ҳ.нинг «Бой ила хизматчи» пьесаси бутунлай қайта ёзиб чиқилган. Социалистик реализм методи талаблари асосида «қайта тикланган» бу асар узоқ йиллар давомида Ҳ. драматургиясининг юксак намунаси сифатида тақдим этилиб келинган.
Ҳ. ҳақида достон (Ойбек асари, 1948), роман (К.Яшин асари, 1989), театр спектакли (К.Яшин ва А. Умарий асари, 1941), кинофильм (сце-нарий муаллифлари К.Яшин ва С.Муҳамедов, режиссёр З.Собитов, 1960), 16 серияли бадиий фильм (сценарий муаллифлари К.Яшин, Б.Привалов ва Ш.Аббосов, режиссёр Ш.Аббосов, 1975—84) ва ҳужжатли фильм (сценарий муаллифи Л.Қа-юмов, режиссёр Н.Отауллаева, 1960) лар яратилган. Тошкент ва Қўқон ш.лари ҳамда Фарғона водийсидаги театр, мактаб, кўча ва ширкат хўжаликларига, Тошкент ш.даги метро ст-ясига шоир номи берилган.
Ас: Тўла асарлар тўплами [5 ж.ли], Т., 1988—89; Хамза архиви каталоги [2 ж.ли], Т, 1990-91.
Ад.: Султонов Ю., Ҳамза, Т., 1973; Қаюмов Л., Ҳамза, Т., 1973; Раҳмонов М., Ҳамза ва ўзбектеатри, Т, 1959; Ҳамза замондошлари хотирасида, Т., 1979; Қаюмов Л., Сайланма, 1—2-ж.лар, Т., 1983; Ҳамза Ҳакимзода ижоди проблемалари, Т., 1988.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.