Hamid Olimjon

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–74-b. — ziyouz.com

Hamid Olimjon (Olimjonov Hamid) (1909.12.12, Jizzax -1944.3.7, Toşkent; «Forobiy» qabristoniga qayta dafn etilgan) — şoir, publitsist, adabiyotşunos va jamoat arbobi. Özbekiston FA muxbir a'zosi (1943). Samarqanddagi bilim yur-tida (1923—28), Pedagogika akademi-yasining ijtimoiy-iqtisodiy fanlar f-tida (1928—31) öqigan va ayni paytda «Zarafşon» gaz.da bölim mudiri (1926— 27). Yoşlar gaz.da (1931), «Quriliş» va «Sovet adabiyoti» jur. larida mas'ul kotib, Madaniy quriliş ilmiy tadqiqot in-tida katta ilmiy xodim (1932—34), Til va adabiyot in-ti (1934—37) va Öquvpe-dagogika naşriyotida bölim mudiri (1938—39), Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasida mas'ul kotib (1939-44).

H.O.ning söz san'atiga qiziqişi onasi Komila ayaning ertaklari hamda bobosi Mulla Azim xonadoniga kelib turuvçi Fozil Yöldoş öğli\tt doston va termalari asosida şakllangan. Dastlabki asarlari — «Köklam» (şe'rlar, 1929), «Tong şabadasi» (hikoyalar, 1930). «Olov soçlar» (1931), «Poyga», «Ölim yovga» (1932), «Daryo keçasi» (1936), «Şe'rlar» (1937), «Ölka», «Oygul va Baxtiyor» (1939), «Baxt» (1940), «Qölingga qurol ol!», «Ona va öğil» (1942), «Işonç» (1943) şe'riy töplamlari muallifi.

H.O. ijodining 1-davrida hikoyalar yozgan bölsa-da, uning iste'dodi köproq lirik şe'riyat tabiati bilan uyğun bölgan. Dastlabki şe'rlarida yangi adabiyot va yangi adabiy şakllar yaratiş ğoyasi hukmronlik qilgan. 30-y.larning örtalariga kelib, hayotiy va ijodiy tajri-basi oşişi bilan H.O. ona-yurt tabi-atidan, jamiyat va xalq hayotidan olgan boy taassurotlarini lirik şe'r doirasida yorqin badiiy ifo-dalaş san'atini egallay boşlagan («Kuyçining xayoli», «Ofeliyaning ölimi», «Holbuki, tun...», «Işim bordir öşa ohuda» va b.). 2-jahon uruşigaça bölgan ijodida 20- a. özbek lirikasining yaxşi namunalari hisoblangan «Örik gul-laganda», «Sevgi desam...», «Tinim-sizdir yolğiz şabboda...», «Şodlikni kuylaganimning sababi», «Özbekiston» singari lirik şe'rlarini yozgan. Bu şe'rlar ğoyaviy mundarijasi, şakli, gözal tili va uslubi bilan e'tibor qozongan.

1916 y. Jizzax qözğolonining şafqatsizlik bilan bostirilganini körgan şoir 30-y.larda sovet mamlakatida olib borilgan qurilişlar, röy bergan iqtisodiy va madaniy özgarişlarni körib, kela-jakka katta umid bilan qaragan. H.O. qalbi va şuurini egallagan şunday nekbin tuyğu va xayollar uning ijodida romantik tasvir metodining şakllanişiga sababçi bölgan. Şoir faqat lirik şe'rlaridagina emas, balki şu davrda yaratgan «Ikki qizning hikoyasi» (1937), ayniqsa, «Zaynab va Omon» (1938) dostonlarida ham voqelikni şu metod yordamida tasvir etişga in-tilgan.

H.O. «Oygul bilan Baxtiyor» (1937) hamda «Semurğ yoki Parizod va Bunyod» (1939) dostonlarini xalq ertaklari motivlari asosida yaratgan. Bu asarlar erksevarlik ğoyalari, öz taqdi-rini xalq va mamlakat taqdiri bilan boğlagan qahramonlari hamda badiiy jozibasi bilan kitobxonlar e'tibo-rini qozongan. 2-jahon uruşining dastlabki yillarida H.O. özbek folklori uçun xarakterli bölgan ona va öğil obrazlaridan, şuningdek, xalq oğzaki ijodiga xos tasvir usuli va vositalaridan yana ham keng foydalanib xalqni kuraşga, mardlik va jasoratga ilhomlantiruvçi şe'rlar yozgan («Qölingga qurol ol!», «Şarqdan Ğarbga ketayotgan döstga», «Qamal qilingan şahar tepasidagi oy» va b.). Ayni paytda u romantik tasvir usulidan foydalangan holda «Sevgi», «Sen tuğilgan kun», «Jangçi Tursun», «Roksananing köz yoşlari» singari şe'r va balladalarini yaratgan. Pogodin, Uyğun va Sobir Abdulla bilan hamkorlikda «Özbekiston qiliçi» (1942) dramasini yozgan, front safari (1943 y., fev.) taassurotlari asosida esa publitsistik maqola va oçerklarini e'lon qilgan.

H.O.ning «Muqanna» (1943) trage-diyasi ham uruş davrining ijti-moiy buyurtmasi asosida maydonga kelgan. H.O. uşbu asarning markaziy qahramonlari — Muqanna, uning sevgilisi Guloyin va b. qahramonlar obrazlari orqali har bir mamlakatning mustaqilligi masalasi xalq taqdiri. şu xalqning ozodligi, farovonligi va kelajagi bilan boğliq ğoyat muhim ijtimoiy va siyosiy masala ekanligini körsatib bergan.

H.O. adabiy ijod bilan birga i.t. işlari bilan ham maşğul bölgan. Ammo u şu davrda yozgan maqolalarida vulgar sotsiologizm ta'siridan çiqib keta olmay, ayrim millatparvar yozuvçilar ijodini qoralagan. 30-y.larning 2-yarmida esa H.O. «Atpo-miş» xalq eposini naşrga tayyorlaş va Navoiyning 500 yillik yubileyi munosabati bilan uning adabiy merosini örganiş jarayonida mumtoz özbek adabiyoti va xalq oğzaki ijodiga katta mehr bilan yondaşgan va madaniy merosimizning bu oltin sahifalarini töğri ilmiy pozitsiyadan turib talqin etgan. U navoiy komitetining mas'ul kotibi sifatida uluğ şoir merosini örganiş va asarlarini rus tiliga tarjima qiliş işiga katta hissa qöşgan. H.O. tomonidan naşrga tayyorlangan «Alpomiş» dostoni (Fozil Yöldoş öğli) esa uzoq yillar davomida xalq oğzaki ijodi asarlarini örganiş va ilmiy naşrini tay-yorlaş işida asos bölib xizmat qilgan.

H.O. adabiy ijodining muhim qis-mini badiiy tarjima taşkil etgan. U A.S.Puşkinning «Kavkaz asiri» va «Suv parisi» dostonlari, M.Yu.Lermontovning «Zamonamiz qahramoni» qissasidagi «Bela» va M.Gorkiyning «Çelkaş» hikoyalari, N.Ostrovskiyning «Pölat qanday toblandi» romani, A.Korneyçukning «Platon Kre-çet» pyesasi, şuningdek, Bayron, Puşkin, Şevçenko, P.Tiçina, M.Bezimenskiy, M.Svetlov, K.Simonov, V.Inber kabi şoirlarning ayrim şe'rlarini özbek tiliga tarjima qilgan.

H.O. 35 yoşida avtomobil halokati natijasida vafot etgan. Toşkent metropoliteni bekatlaridan biri, Yozuvçilar uyuşmasining Adabiyotçilar uyi, Samarqanddagi viloyat teat-riga H.O. nomi berilgan. Toşkent ş.da şoir nomi bilan atalgan may-donda unga haykal örnatilgan (1990).

As: Asarlar [5j.li], 1—5-j.lar, T., 1970— 72; Mukammal asarlar töplami [Yuj.li], 1 — 10-j.lar, T., 1979-84.

Ad.: Azi mov S. Hamid Olimjon abadiyati. T., 1967; Sen elimning yuragida yaşay-san [H.Olimjon haqidaxotiralar], T., 1973; Mamajonov S, Şoir dunyosi, T., 1974; Karimov N., Gözallikningolmos qatralari [H.Olimjon lirikasi], T., 1979; Kari-mov N., Hamid Olimjon. Şoir hayoti va ijodidan lavhalar. T., 1979.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҲАМИД ОЛИМЖОН (Олимжонов Ҳамид) (1909.12.12, Жиззах -1944.3.7, Тошкент; «Форобий» қабристонига қайта дафн этилган) — шоир, публицист, адабиётшунос ва жамоат арбоби. Ўзбекистон ФА мухбир аъзоси (1943). Самарқанддаги билим юр-тида (1923—28), Педагогика академи-ясининг ижтимоий-иқтисодий фанлар ф-тида (1928—31) ўқиган ва айни пайтда «Зарафшон» газ.да бўлим мудири (1926— 27). Ёшлар газ.да (1931), «Қурилиш» ва «Совет адабиёти» жур. ларида масъул котиб, Маданий қурилиш илмий тадқиқот ин-тида катта илмий ходим (1932—34), Тил ва адабиёт ин-ти (1934—37) ва Ўқувпе-дагогика нашриётида бўлим мудири (1938—39), Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида масъул котиб (1939-44).

Ҳ.О.нинг сўз санъатига қизиқиши онаси Комила аянинг эртаклари ҳамда бобоси Мулла Азим хонадонига келиб турувчи Фозил Йўлдош ўғли\тт достон ва термалари асосида шаклланган. Дастлабки асарлари — «Кўклам» (шеърлар, 1929), «Тонг шабадаси» (ҳикоялар, 1930). «Олов сочлар» (1931), «Пойга», «Ўлим ёвга» (1932), «Дарё кечаси» (1936), «Шеърлар» (1937), «Ўлка», «Ойгул ва Бахтиёр» (1939), «Бахт» (1940), «Қўлингга қурол ол!», «Она ва ўғил» (1942), «Ишонч» (1943) шеърий тўпламлари муаллифи.

Ҳ.О. ижодининг 1-даврида ҳикоялар ёзган бўлса-да, унинг истеъдоди кўпроқ лирик шеърият табиати билан уйғун бўлган. Дастлабки шеърларида янги адабиёт ва янги адабий шакллар яратиш ғояси ҳукмронлик қилган. 30-й.ларнинг ўрталарига келиб, ҳаётий ва ижодий тажри-баси ошиши билан Ҳ.О. она-юрт таби-атидан, жамият ва халқ ҳаётидан олган бой таассуротларини лирик шеър доирасида ёрқин бадиий ифо-далаш санъатини эгаллай бошлаган («Куйчининг хаёли», «Офелиянинг ўлими», «Ҳолбуки, тун...», «Ишим бордир ўша оҳуда» ва б.). 2-жаҳон урушигача бўлган ижодида 20- а. ўзбек лирикасининг яхши намуналари ҳисобланган «Ўрик гул-лаганда», «Севги десам...», «Тиним-сиздир ёлғиз шаббода...», «Шодликни куйлаганимнинг сабаби», «Ўзбекистон» сингари лирик шеърларини ёзган. Бу шеърлар ғоявий мундарижаси, шакли, гўзал тили ва услуби билан эътибор қозонган.

1916 й. Жиззах қўзғолонининг шафқатсизлик билан бостирилганини кўрган шоир 30-й.ларда совет мамлакатида олиб борилган қурилишлар, рўй берган иқтисодий ва маданий ўзгаришларни кўриб, кела-жакка катта умид билан қараган. Ҳ.О. қалби ва шуурини эгаллаган шундай некбин туйғу ва хаёллар унинг ижодида романтик тасвир методининг шаклланишига сабабчи бўлган. Шоир фақат лирик шеърларидагина эмас, балки шу даврда яратган «Икки қизнинг ҳикояси» (1937), айниқса, «Зайнаб ва Омон» (1938) достонларида ҳам воқеликни шу метод ёрдамида тасвир этишга ин-тилган.

Ҳ.О. «Ойгул билан Бахтиёр» (1937) ҳамда «Семурғ ёки Паризод ва Бунёд» (1939) достонларини халқ эртаклари мотивлари асосида яратган. Бу асарлар эрксеварлик ғоялари, ўз тақди-рини халқ ва мамлакат тақдири билан боғлаган қаҳрамонлари ҳамда бадиий жозибаси билан китобхонлар эътибо-рини қозонган. 2-жаҳон урушининг дастлабки йилларида Ҳ.О. ўзбек фольклори учун характерли бўлган она ва ўғил образларидан, шунингдек, халқ оғзаки ижодига хос тасвир усули ва воситаларидан яна ҳам кенг фойдаланиб халқни курашга, мардлик ва жасоратга илҳомлантирувчи шеърлар ёзган («Қўлингга қурол ол!», «Шарқдан Ғарбга кетаётган дўстга», «Қамал қилинган шаҳар тепасидаги ой» ва б.). Айни пайтда у романтик тасвир усулидан фойдаланган ҳолда «Севги», «Сен туғилган кун», «Жангчи Турсун», «Роксананинг кўз ёшлари» сингари шеър ва балладаларини яратган. Погодин, Уйғун ва Собир Абдулла билан ҳамкорликда «Ўзбекистон қиличи» (1942) драмасини ёзган, фронт сафари (1943 й., фев.) таассуротлари асосида эса публицистик мақола ва очеркларини эълон қилган.

Ҳ.О.нинг «Муқанна» (1943) траге-дияси ҳам уруш даврининг ижти-моий буюртмаси асосида майдонга келган. Ҳ.О. ушбу асарнинг марказий қаҳрамонлари — Муқанна, унинг севгилиси Гулойин ва б. қаҳрамонлар образлари орқали ҳар бир мамлакатнинг мустақиллиги масаласи халқ тақдири. шу халқнинг озодлиги, фаровонлиги ва келажаги билан боғлиқ ғоят муҳим ижтимоий ва сиёсий масала эканлигини кўрсатиб берган.

Ҳ.О. адабий ижод билан бирга и.т. ишлари билан ҳам машғул бўлган. Аммо у шу даврда ёзган мақолаларида вульгар социологизм таъсиридан чиқиб кета олмай, айрим миллатпарвар ёзувчилар ижодини қоралаган. 30-й.ларнинг 2-ярмида эса Ҳ.О. «Атпо-миш» халқ эпосини нашрга тайёрлаш ва Навоийнинг 500 йиллик юбилейи муносабати билан унинг адабий меросини ўрганиш жараёнида мумтоз ўзбек адабиёти ва халқ оғзаки ижодига катта меҳр билан ёндашган ва маданий меросимизнинг бу олтин саҳифаларини тўғри илмий позициядан туриб талқин этган. У навоий комитетининг масъул котиби сифатида улуғ шоир меросини ўрганиш ва асарларини рус тилига таржима қилиш ишига катта ҳисса қўшган. Ҳ.О. томонидан нашрга тайёрланган «Алпомиш» достони (Фозил Йўлдош ўғли) эса узоқ йиллар давомида халқ оғзаки ижоди асарларини ўрганиш ва илмий нашрини тай-ёрлаш ишида асос бўлиб хизмат қилган.

Ҳ.О. адабий ижодининг муҳим қис-мини бадиий таржима ташкил этган. У А.С.Пушкиннинг «Кавказ асири» ва «Сув париси» достонлари, М.Ю.Лермонтовнинг «Замонамиз қаҳрамони» қиссасидаги «Бэла» ва М.Горькийнинг «Челкаш» ҳикоялари, Н.Островскийнинг «Пўлат қандай тобланди» романи, А.Корнейчукнинг «Платон Кре-чет» пьесаси, шунингдек, Байрон, Пушкин, Шевченко, П.Тичина, М.Безименский, М.Светлов, К.Симонов, В.Инбер каби шоирларнинг айрим шеърларини ўзбек тилига таржима қилган.

Ҳ.О. 35 ёшида автомобиль ҳалокати натижасида вафот этган. Тошкент метрополитени бекатларидан бири, Ёзувчилар уюшмасининг Адабиётчилар уйи, Самарқанддаги вилоят теат-рига Ҳ.О. номи берилган. Тошкент ш.да шоир номи билан аталган май-донда унга ҳайкал ўрнатилган (1990).

Ас: Асарлар [5ж.ли], 1—5-ж.лар, Т., 1970— 72; Мукаммал асарлар тўплами [Юж.ли], 1 — 10-ж.лар, Т., 1979-84.

Ад.: Ази мов С. Ҳамид Олимжон абадияти. Т., 1967; Сен элимнинг юрагида яшай-сан [Ҳ.Олимжон ҳақидахотиралар], Т., 1973; Мамажонов С, Шоир дунёси, Т., 1974; Каримов Н., Гўзалликнинголмос қатралари [Ҳ.Олимжон лирикаси], Т., 1979; Кари-мов Н., Ҳамид Олимжон. Шоир ҳаёти ва ижодидан лавҳалар. Т., 1979.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.